Trúin og lífið
Lífið og tilveran

Eftir sama höfund

Skyldar færslur



Leita

Gunnar Jóhannesson

Veraldarhyggja og goðsagan um hlutleysi: Vangaveltur

1. Inngangur

Töluvert er rætt um ályktun mannréttindaráðs Reykjavíkurborgar varðandi aðkomu trúfélaga og lífsskoðunarfélaga að leik- og grunnskólum borgarinnar. Nái sú ályktun fram að ganga í óbreyttri mynd virðist tryggt að kirkjan og boðskapur kristinnar trúar eigi sér ekki stað innan veggja skólanna og hafi hvorki bein né óbein áhrif á starf þeirra.

Nú er ekki dregin dula yfir það að hverjum sýnist sitt þegar kemur að tengslum kirkjunnar við skóla landsins. Í lýðræðislegu þjóðfélagi er málefnaleg umræða þar að lútandi eðlileg. En hvað sem því líður tel ég að sú umræða sé gjarnan á villugötum og þær forsendur sem fólk gefur sér misráðnar. Þannig fer hugtakið hlutleysi og trúfrelsi hátt í umræðunni. Þeir sem hæst tala gegn kirkjunni berja sér stundum á brjóst og láta eins og þeir einir séu hlutlausir og frjálsir að trú sinni. Hins vegar má ekki gleyma því að hverjar sem skoðanir fólks í þessi máli eru þá grundvallast þær ævinlega á tiltekinni heimsskoðun sem teflt er fram gegn öðrum heimsskoðunum. Allt tal um hlutleysi er því afskaplega villandi. Þá má ekki gleyma því að trúfrelsi er ekki réttur eins umfram annars. Trúfrelsi gengur ekki í eina átt.

Umræða um kirkju og skóla er ekki ný. En samhengi þeirrar umræðu er annað en áður var. Í dag er um að ræða anga af víðtækari umræðu sem lýtur að eðli íslensks samfélags. Sú umræða fer hátt í kjölfar hrunsins og þá er ekki síst spurt um stöðu kristinnar trúar á hinu opinbera sviði.

2. Veraldarhyggja og krafan um aðgreiningu hins trúarlega og veraldlega

Afhelgun íslensks samfélags hefur óneitanlega vaxið á undanförnum áratugum. Þessi afhelgun er ánægjuefni í huga margra enda telja þeir hana til marks um það umburðarlyndi og hlutleysi sem hverju samfélagi sé nauðsynlegt til að tryggja megi réttlæti og jafnræði meðal þegnanna.

Sú afhelgun, eða veraldarhyggja , eins og hana má einnig kalla, sem einkennir vestrænt samfélag í dag, á sér nokkuð langa sögu sem ekki verður rakin hér. Hins vegar má segja að með henni sé átt við það ferli sem orðið hefur til þess að trúarlegar hugmyndir, stofnanir og túlkanir hafa að miklu leyti glatað samfélagslegri merkingu sinni, gildi og áhrifum. Þótt veraldarhyggja komi fram með ólíkum hætti innan samfélagsins má segja að hún grafi í öllu falli undan samfélagslegum áhrifum trúar. Það einkennir því hið veraldarvædda vestræna samfélag að trú er ekki talin jafn sjálfsagður samfélagslegur þáttur eða áhrifavaldur og áður var – og að sumra mati er trú samfélagslegur skaðvaldur. Að sama skapi láta fleiri en áður sig trú litlu varða og sjá ekki að hún hafi mikilvægu eða nauðsynlegu hlutverki að gegna í nútímasamfélagi, ef nokkru yfirleitt. Þetta hefur vitanlega orðið til þess að þær forsendur sem liggja efahyggju og guðleysi til grundvallar hafa fundið sér æ dýpri bólfestu í formgerð samfélagsins og þar með í vitund fólks.

Íslenskt samfélag hefur vitaskuld ekki verið ósnortið af þessari þróun.

Til marks um það má nefna þá kröfu sem oftar heyrist að allt sem trúarlegt er verði skilið frá hinu opinbera sviði samfélagsins, krafa sem kristallast í umræðunni um kirkju og skóla. Það þýðir með öðrum orðum að trú og trúariðkun skuli einskorða við einkasvið lífsins eða hið persónulega svið. Það sem hefur með trú að gera skal samkvæmt því vera ósýnilegt og hvorki hafa bein né óbein áhrif á hið opinbera svið samfélagsins. Á hinu opinbera sviði verði að gæta fyllsta hlutleysis enda sameiginlegt rými allra. Þú getur verið trúaður heima hjá þér, í einrúmi einkalífsins, innan trúarsamfélags þíns, í kirkjunni þinni, en þar fyrir utan verður þú að skilja þennan þátt lífs þíns við þig.(1)

Slík krafa kemur víða fram – í blaðagreinum, á bloggsíðum, hjá félagasamtökum og stjórnmálahreyfingum. Nærtækt dæmi er stefnuskrá Siðmenntar, félags siðrænna húmanista, þar sem segir á meðal annars:

• Siðmennt lítur svo á að sannfæringarfrelsi, trúfrelsi og tjáningarfrelsi teljist til almennra lýðréttinda. Þau skuli ná til allra og þau megi hvorki afnema né skerða undir neinum kringumstæðum.

• Félagið telur að hið opinbera (ríkið, stjórnkerfið, þingið, dómskerfið, mennta- og heilbrigðiskerfið) eigi að starfa eftir veraldlegum leikreglum og án merkimiða einstakra trúar- eða lífsskoðunarfélaga.

Þessar yfirlýsingar er að finna í einni og sömu greininni en er hér skipt niður til hægðarauka. Þessi yfirlýsing Siðmenntar er líklega lýsandi fyrir viðhorf margra í dag – m.a. mannréttindaráðs Reykjavíkurborgar að því er virðist. Í því samhengi er athyglisvert að varaformaður Siðmenntar á einmitt sæti í mannréttindaráði Reykjavíkur. En hvað sem því líður er þess virði að skoða þessa yfirlýsingu nánar.

3. Mótsagnakennd krafa

Hvað fyrrnefnda atriðið varðar skal tekið undir það – og enn frekar í ljósi kristinnar trúar. Að sjálfsögðu ber ekki að setja frelsi fólks til skoðana, hugsunar og tjáningar skorður, að svo miklu leyti sem það sé ekki til skaða. Í raun má segja að hér sé um að ræða samfélagslega tjáningu þeirrar sömu virðingar og umhyggju fyrir einstaklingnum og kveðið er á um í tvöfalda kærleiksboðorðinu (Mk 12.30-31) þar sem við erum hvött til að elska náunga okkar eins og okkur sjálf. Það ætti að vera öllum keppikefli að tryggja samfélagslega umgjörð sem gerir fólki kleift að ræða tæpitungulaust kosti og galla ólíkra og mismunandi skoðana og sjónarhorna til lífsins og tilverunnar öllum til hagsbóta.

En þegar litið er til síðarnefnda atriðisins úr stefnuyfirlýsingu Siðmenntar sem hér er vitnað til – þar sem segir í reynd að hið opinbera svið eigi að mótast af „veraldlegum leikreglum“ og vera ósnortið af, þ.e. ekki merkt, einstaka lífsskoðunum og trúarviðhorfum – þá er ekki að sjá að það sé félaginu keppikefli að tryggja slíka umgjörð. Í raun tel ég vandséð hvernig þessi tvö atriði, eins og þau eru sett fram, geti farið saman.

Að standa vörð um og leggja áherslu á rétt fólks til trúfrelsis en setja það því næst á bás einkalífsins er afar einkennilegt, enda eru trúfrelsinu með því settar skorður og það takmarkað að verulegu leyti. Þetta jafngildir því að segja að fólki sé frjálst að iðka frelsi sitt til trúar en einungis innan þeirra marka sem því eru sett. En það er þá vitanlega ekki frjálst í réttri merkingu. Þegar sagt er „Þú ert frjáls en aðeins upp að því marki sem ég segi“ er um mótsögn að ræða. Trúfrelsi felur ekki eingöngu í sér rétt til að tjá og iðka trú sína á hinu persónulega sviði einkalífsins heldur einnig á vettvangi hins opinbera lífs.

4. Enginn maður er án trúar

Hér komum við einnig að mínu mati að rótum þess hvers vegna guðleysingjar eru svo mótfallnir því að viðhorf þeirra séu álitin trúarleg í nokkrum skilningi. Þeir telja að það sem eigi við um trúaða eigi ekki við um sig enda séu þeir ekki trúaðir þar sem „Guð“ eða „hið yfirnáttúrulega“ eigi sér engan stað í lífsviðhorfi þeirra. Þeim séu því ekki sömu skorður settar og þeim sem trúaðir eru. Þegar sagt er að hinn trúaði maður þurfi að fara í felur með viðhorf sín á opinberum vettvangi er látið að því liggja að guðleysinginn hafi ekkert að fela og megi koma til dyranna eins og hann er klæddur. Að vera ekki trúaður er því nokkurs konar núllpunktur sem allt skal miðað við og lagað að.

En ekkert er auðvitað jafn fjarri lagi eins og allir sjá þegar þeir hugsa um það. Guðleysi felur ekki í sér eitthvert tómarúm, viðhorfsleysi eða afstöðuleysi.

Staðreyndin er sú að allir hafa tiltekna sannfæringu sem þeir byggja líf sitt á. Allir hafa tiltekna heimsskoðun (e. worldview) eða lífsskoðun. Allir leitast við að svara þeim grundvallarspurningum sem lífið vekur í huga og hjarta sérhvers manns – spurningum um uppruna og tilgang, merkingu og siðferði, örlög og afdrif. Í gegnum þau svör mótar fólk sér heimsskoðun sem hefur grundvallaráhrif á allt líf þess. Fólk getur haft litla sem enga hugmynd um eigin heimsskoðun og hún getur verið illa ígrunduð, en það breytir því ekki að allir, hvort sem þeir vita það eða ekki, hafa tiltekna heimsskoðun. Í raun getur fólk ekki annað en haft heimsskoðun. Heimsskoðun er eins og gleraugu sem við setjum á okkur og virðum og túlkum lífið og tilveruna með. Í gegnum heimsskoðun okkar sækjum við skilning okkar á lífinu og túlkum upplifun okkar og reynslu af því. Heimsskoðun getur verið af margvíslegum toga en grundvallandi þáttur í hverri heimsskoðun er sú afstaða sem tekin er til Guðs eða hins yfirnáttúrulega, þ.e. til hinsta eðlis veruleikans. Á grundvelli þess hvernig við svörum spurningunni um Guð byggjum við svör okkar við öllum öðrum spurningum lífsins. Heimsskoðun er því annað hvort veraldleg, þ.e. guðlaus, eða byggð á einhverskonar guðstrú.

Og hvort tveggja, guðstrú og guðleysi, er „trú“ í eiginlegri merkingu enda er í báðum tilvikum um að ræða „sannfæring[u] um þá hluti, sem eigi er auðið að sjá“, svo gripið sé til biblíulegs orðalags (sbr. Heb 11.1), og það sem fólk leggur traust sitt á og lagar líf sitt að. Spurningin hvort sé stutt betri og skynsamlegri rökum, guðstrú eða guðleysi, er svo önnur spurning sem nauðsynlegt er að spyrja og svara þótt ekki verði það gert í þessari grein.

En í þessu ljósi má sjá hversu fráleitt það er að ætlast til að kristið fólk skilji við sig þann hluta mennsku sinnar sem trú þess er og láti sem hún sé ekki til utan vébanda einkalífsins. Það er eins og að banna fólki að horfa, hlusta, tala, og hugsa. Þú getur allt eins hugsað þér að líta í spegil og sjá þar enga spegilmynd. Heimsskoðun fólks og innsta sannfæring, það sem gefur lífi þess merkingu og gildi, er ekki einn aðskilinn þáttur af mörgum í lífi þess heldur það sem rammar inn allt lífið og fellir það saman í eina merkingarbæra heild. Það á jafnt við um guðleysingja og guðstrúarmenn.

5. Viðhorf sem fellur um sig sjálft

Hvað sem öðru líður ætlast guðleysingjar ekki til hins sama af sjálfum sér og fólki sem er guðstrúar. Við hljótum að spyrja hvort sú krafa, að „hið opinbera (ríkið, stjórnkerfið, þingið, dómskerfið, mennta- og heilbrigðiskerfið) eigi að starfa eftir veraldlegum leikreglum og án merkimiða einstakra trúar- eða lífsskoðunarfélaga“, sé runnin af rótum tiltekinnar heimsskoðunar? Að sjálfsögðu er hún það! Og hér er henni teflt fram á kostnað annarra heims- eða lífsskoðana. Er sú krafa sem fram kemur í stefnuyfirlýsingu Siðmenntar til marks um hlutleysi? Nei. Að sjálfsögðu er hún grundvölluð á tiltekinni sýn á lífið og tilveruna, ákveðinni afstöðu eða viðhorfi, þ.e. heimsskoðun eða lífssýn, rétt eins og allt sem við hugsun og segjum. Öll stefna Siðmenntar grundvallast á tiltekinni heimsskoðun sem er í eðli sínu veraldleg, þ.e.a.s. heimsskoðun sem hafnar hinu yfirnáttúrulega. Eins og segir í stefnuyfirlýsingu félagsins grundvallast starfsemi þess á „lífsviðhorf[i] óháð trúarsetningum“.(2) Og eftir þeim „leikreglum“ skal starfa á hinu opinbera sviði, eftir því sem segir í yfirlýsingu félagsins.

Það sem Siðmennt er að fara fram á, – líkt og aðrir sem eru sömu skoðunar – enda þótt það sé ekki sagt með beinum hætti, er að hið opinbera svið eigi eingöngu að bera vitni um þá heimsskoðun sem félagið sjálft stendur vörð um. Það sem svífa skal yfir vötnum samfélagsins er fyrst og fremst hin þögla ásjóna guðleysis og/eða efahyggju. Hið trúarlega skal ekki fá neitt rými. Við hljótum að spyrja hvað standi eftir þegar hinu trúarlega hefur verið útilokað af hinu opinbera sviði? Í raun er verið að segja: Opinberlega á samfélagið að bera svip af „okkar“ viðhorfum. Það eru „okkar“ viðhorf sem eiga að móta og hafa áhrif á hið opinbera svið og þar með allar opinberar stofnanir, ekki síst skóla landsins. Það skal steypa samfélagið í það mót sem „okkur“ líkar og fellur best að „okkar“ skoðunum. Þessu er haldið fram í kjölfarið á ítrekun þess efnis að „sannfæringarfrelsi, trúfrelsi og tjáningarfrelsi teljist til almennra lýðréttinda“ sem „ná[i] til allra“ og megi ekki skerða undir neinum kringumstæðum. Þegar allt kemur til alls virðast þau réttindi ekki jafn almenn og látið er liggja að; enda skal farið í felur með allt trúarlegt þegar kemur að hinu opinbera sviði og láta sem það sé ekki til. En ef það er gert hvert verður þá yfirbragð samfélagsins? Hlutleysi? Jafnrétti? Umburðarlyndi? Nei, sannlega ekki. Samfélag sem lágmarkar eða útilokar opinberan sýnileika trúar er alls ekki hlutlaust samfélag heldur einfaldlega samfélag sem lágmarkar opinberan sýnileika trúar, og ber þess í stað óhjákvæmilega vitni um veraldlega heimsskoðun hvort sem það er yfirlýst ætlun þess eða ekki.

En í ljósi þess að krafa Siðmenntar er um að hið opinbera svið sé ósnortið af einstaka lífsskoðunum á það vitanlega einnig við um þá lífsskoðun sem Siðmennt byggir starfsemi sína og kröfur sínar á. Siðrænir húmanistar geta ekki undanskilið eigin heimsskoðun hvað það varðar. Að öðrum kosti eru þeir í mótsögn við sjálfa sig. Að segja að opinberlega skuli samfélagið vera veraldlegt í eðli sínu en jafnframt óháð lífsskoðunum er merkingarleysa. Þetta sýnir vitanlega að krafa Siðmenntar fellur um sig sjálfa. Í henni felst í raun að Siðmennt hefur engan rétt til að krefjast þess að kristin trú verði útilokuð af hinu opinbera sviði. Krafa Siðmenntar reynist merkingarlaus hvort sem fallist er á hana eða ekki. Á hvorn veginn sem er á veraldleg heimsskoðun – eða leikreglur, eins og það er orðað – ekkert sérstakt tilkall til hins opinbera sviðs.

6. Frelsi hverra?

Hverju sem þessu líður er það auðvitað svo að það samfélag er óhugsandi sem ekki ber vitni um einhverja eða einhverskonar lífsskoðun sem byggt er á, hvort sem hún fer leynt eða ljóst. Hún getur verið veraldleg, trúarleg eða blanda af því tvennu, ógreinileg eða samsett úr ólíkum þáttum úr ólíkum áttum. En samfélag sem endurspeglar ekki viðhorf þeirra sem samfélagið samanstendur af, þ.e. fullkomlega hlutlaust samfélag, er blekking. Að gera kröfu um að samfélag endurspegli enga heimsskoðun er fráleitt. Við getum eins reynt að sjá fyrir okkur samfélag manna án andlits, án orða, án hugsana, án tilfinninga – einskismannssamfélag, ef svo má segja.

Hvar stöndum við þá?

Hér skal tekið undir það að hinu opinbera skal ekki vera stjórnað á tilteknum trúarlegum forsendum sem eru bindandi fyrir alla þegna. En undir þær „forsendur“ falla auðvitað ekki eingöngu heimsskoðanir eða lífsviðhorf sem byggja á guðstrú heldur einnig þær sem grundvallast á guðleysi. Slíkt samfélagslegt fyrirkomulag er í raun kristið í eðli sínu enda má lesa það út úr orðum Jesú Krists, sem sagði: „Gjaldið keisaranum það, sem keisarans er, og Guði það, sem Guðs er.“ (Mark 12.17)

En af því leiðir alls ekki að „trú“ og hið „trúarlega“, eins og það er venjulega skilið, eigi ekki vera sýnilegur þáttur í samfélaginu, eða eigi ekki að fá að láta til sín taka á opinberum vettvangi þess og hafa þar áhrif.(3) Að girða „trú“ og hið „trúarlega“ af með einhverjum hætti, gera það hornreka í samfélaginu, og leitast við að þagga niður rödd þess, eins og lesa má út úr yfirlýsingu Siðmenntar (og ályktun mannréttindaráðs Reykjavíkurborgar), gengur þvert á allar hugmyndir um frelsi manna til sannfæringar, skoðana, trúar og tjáningar. Slíkt er, þegar allt kemur til alls, tilraun til að svipta fólk þeim réttindum, með það að marki að gera eigin skoðunum og viðhorfum hærra undir höfði og skipa þeim í öndvegi innan samfélagsins.

7. Grundvöllur raunverulegs frelsis

Ef kristið fólk lætur ýta sér og trú sinni út af hinu opinbera sviði og lætur telja sér trú um að það sé fyrir, skapast raunveruleg hætta á að það renni saman við þau viðhorf og áhrif sem móta umhverfi þess og samfélag að öðru leyti og virðast viðtekin og sannfærandi. Afleiðingar þess eru, þegar allt kemur til alls, trú sem ristir grunnt og Kristur sem er aðeins skugginn af því ljósi sem honum ber að vera í lífi hins trúaða.

Í fjallræðu sinni minnir Kristur á að menn kveikja ekki ljós og setja undir mæliker heldur á ljósastiku svo það lýsi öllum í húsinu. Að sama skapi ber okkur að láta ljós okkar lýsa meðal mannanna (sbr. Matt 5.15-16). Í huga kristins manns er Kristur sjálfur ljós heimsins og lífsins. Með þessum orðum er kristið fólk minnt á að trú þess á að vera hluti af lífinu öllu ekki aðeins hluta þess.

Að skorða fólk af eða takmarka það í þeim efnum getur aldrei samrýmst því viðhorfi að „sannfæringarfrelsi, trúfrelsi og tjáningarfrelsi“ teljist til almennra lýðréttinda sem beri að standa vörð um. Sú hugmynd að raunverulegt frelsi og réttindi séu til felur í raun í sér að til sé algilt siðalögmál sem standi ofar ráðandi viðhorfum og skoðunum hvers tíma. Siðferðileg sjálfshyggja getur því aldrei samrýmst lýðræði. Ef það er ekkert innbyggt siðalögmál í huga og hjarta mannsins snýr sérhvert samfélag sér einfaldlega í þá átt sem ríkjandi viðhorf benda. Og án algilds siðalögmáls hverfur grundvöllur fólks til að tefla viðhorfum sínum fram sem réttum eða sönnum.

Sú hugmynd að maðurinn hafi mannréttindi og raunverulegt frelsi og gildi fellur betur að þeirri heimsskoðun sem grundvallast á tilvist Guðs sem skapara er stendur utan og ofan við sköpun sína en hefur sett henni tiltekið lögmál, heldur en guðlausri heimsskoðun þar sem maðurinn hefur sjálfdæmi þegar kemur að góðu og illu, réttu og röngu, og mótar hugmyndir sínar um frelsi og réttindi í deiglu tíðarandans hverju sinni.

___________________________

(1) Þessi þróun er mjög langt gengin víða í Evrópu. Þannig vakti það mikla athygli árið 1999 í Bretlandi, svo dæmi sé tekið, þegar Glenn Hoddle, sem þá var þjálfari enska landsliðsins í knattspyrnu, var rekinn úr starfi fyrir að láta hafa eftir sér ummæli er lutu að trúarlegum viðhorfum hans og ýmsum þótti mjög umdeild. Annað dæmi má nefna þegar starfsmanni British Airways var bannað að láta sjást í kross er hann bar um hálsinn þegar hann var við vinnu. Starfsmaðurinn skaut máli sínu til dómstóla en tapaði.

(2) Hins vegar er það svo að Siðmennt, þótt félagið gangist sennilega aldrei við því, fylgir vissulega „trúarsetningum“, þ.e. tilteknum staðhæfingum eða viðhorfum, sem grundvalla þá heimsskoðun sem félagið byggir starfsemi sína á – m.a. þær athafnir sem það stendur fyrir.

(3) Í þessu samhengi má nefna skýrslu Evrópuráðsins frá 8. júní 2007: „State, religion, secularity and human rights“, þar sem slíkum viðhorfum er réttilega haldið til haga.

Um höfundinn



11 viðbrögð við “Veraldarhyggja og goðsagan um hlutleysi: Vangaveltur”

  1. Torfi Stefánsson skrifar:

    Vá! Löng er greinin.
    Aðeins ein athugasemd. Trú annars vegar og heims- eða lífsskoðun hins vegar er ekki það sama.
    Þess vegna er það einfaldlega rökvilla að fullyrða að guðleysi sé trú.
    Auk þess er það dónaskapur við viðmælandann að ætla honum eitthvað, sem hann hefur ítrekað neitað og það með réttu.
    Samtal er mikilvægt milli ólíkra skoðanahópa. Það er ekki “sam”tal að segja við “víst, víst, víst” við viðmælandann.
    Kirkjunnar fólk ætti að fara að venja sig af slíku (hvað þá guðfræðideildin sem leyfir sér einnig að halda þessu fram).

  2. Gunnar Jóhannesson skrifar:

    Sæll Torfi.
    Þakka þér fyrir að lesa.
    Ég kem ekki auga á rökvilluna sem þú vísar til. Guðstrú og guðleysi eru sannarlega heimsskoðanir (þó báðar séu til í ólíkum myndum). Trú er sameiginlegur þáttur beggja. Líkt og aðrar heimsskoðanir teygja þær sig út fyrir þennan veruleika og byggja þannig á frumspekilegum staðhæfingum. Að því leyti er trú grundvallarþáttur sérhverrar heimsskoðunar, þ.á.m. guðleysis (náttúruhyggju). Eins og löngum hefur verið bent á verðum við að trúa einhverju til þess að vita eitthvað. Sérhver heimsskoðun grundvallast á vissum forsendum sem gengið er út frá og byggt er á, enda þótt þær verði ekki „sannaðar“ sem slíkar. Staðhæfingin „alheimurinn er það eina sem er, var eða mun verða“ er engu minna frumspekileg en andstæða hennar.
    Ég hafna því líka að ég sýni viðmælendum mínum dónaskap. Guðleysingjar halda ýmsu fram og þeir hafna ýmsu. Ég veit vel að mörgum þeirra er ekki vel við að talað séu um guðleysi og trú í sömu andrá. En það er út af fyrir sig ekki ástæða til þess að fallast á málflutning þeirra. Það hafa aldrei talist rök gegn viðhorfi að einhverjum þyki það óviðeigandi og ekki eiga við sig.

    Þú getur vitanlega deilt á viðhorf mín og fært rök fyrir þínu máli.

    Með góðum kveðjum.
    Gunnar J.

  3. Torfi Stefansson skrifar:

    Fyrirgefðu Gunnar en ég hef margt þarfara með tíma minn að gera en að svara svona tautologíu.

    Wittgenstein á að hafa sagt einhvað á þá leið að fólk verði að koma sér saman um leikreglur tungumálsins til að geta talað saman - og skilið hvort annað.
    Ég skil ekki hugtakanotkun þína og get því ekki rætt við þig á þessum nótum. Þú virðist nota tvö ólík trúarhugtök og setja þau að jöfnu (trú í “trúarlegri” merkinu og það að trúa sem það sama og að “halda” eitthvað). Allir halda eitthvað og því trúa allir á eitthvað!

    Svo skil ég ekki heldur það sem þú fullyrðir,m þ.e. að “heimsskoðanir” (lífsskoðanir finnst mér betra orð) byggi allar á frumspekilegum (metafýsískum) staðhæfingum. Það tel ég að sé hæpið.
    Svo er það auðvitað hreint og klárt bull að trú sé sameiginlegur þáttur guðtrúar og guðleysis (vantrúar væntanlega). Þú getur auðvitað haldið áfram og sagt “víst, víst, víst” út í það óendanlega en ég hef engan áhuga á að taka þátt í slíku “sam”tali.

  4. Gunnar Jóhannesson skrifar:

    Gott og vel Torfi. Hafðu það gott og gangi þér vel í öllu.

    Bestu kveðjur.
    Gunnar J.

  5. Kristinn skrifar:

    Sæll Gunnar

    Ég setti saman svar við grein þinni hér: http://kt.blog.is/blog/kt/entry/1110662/

    Athugasemdir þínar velkomnar.

    mbk,

  6. Gunnar Jóhannesson skrifar:

    Sæll og blessaður Kristinn. Þakka þér fyrir að taka þér tíma til að lesa og svara grein minni. Ég kann að meta það.

    Það er eitt og annað sem ég geri athugasemd við í svari þínu og útleggingu þinni á málflutningi mínum, sem ég tel að geri mér ekki rétt til.

    „Trú“ hefur almennt þrönga merkingu hjá fólki, ekki síst guðleysingjum. Gjarnan er litið svo á að eingöngu þeir sem trúa á hið yfirnáttúrulega – þ.e. þeir sem gera ráð fyrir því að hinn náttúrulegi og efnislegi veruleiki tíma, rúms og orku sé ekki tæmandi lýsing á því sem til er – séu trúaðir. Þegar litið er svo á tel ég að trúarhugtakinu sé ekki gert rétt til og því sniðinn of þröngur stakkur. En ef slíkur skilningur er hafður að leiðarljósi er vitanlega ekki hægt að tala um trú þegar guðleysi (atheism) er annars vegar. Öðru máli gegnir um guðstrú (theism). Hins vegar byggi ég röksemdafærslu mína ekki á slíkum skilningi á trúarhugtakinu.

    Ég lít svo á að „trú“ sé sameiginlegur þáttur beggja heimsskoðana, guðleysis og guðstrúar. Með því á ég við að báðar hafa eitthvað að segja um hinsta eðli veruleikans. Líkt og aðrar heimsskoðanir teygja þær sig út fyrir þennan veruleika og byggja á eða ganga út frá frumspekilegum staðhæfingum sem ekki verða „sannaðar“ í eiginlegum skilningi. Hvor heimsskoðunin um sig felur í sér staðhæfingar um hið yfirnáttúrulega. þ.e.a.s. um Guð. Að því leyti er í báðum tilfellum um að ræða „sannfæring[u] um þá hluti, sem eigi er auðið að sjá“.

    Þú segir m.a. í svari þínu: „Fólk treystir því að það sé til, að það sé raunverulega að lesa dagblað yfir kaffibolla á morgnana og að keyra börnin sín í skóla . . . “ Það er rétt hjá þér. En það getur ekki sannað það. Það er ekki hægt að útiloka þann möguleika alfarið að við séum föst í einhverskonar matrix-veruleika. En það þýðir auðvitað ekki að það sé réttlætanlegt viðhorf að ætla að svo sé. En það er samt engin leið til að sýna að veruleikinn sé ekki blekking sem okkur er talin trú um enda er ómögulegt að stíga út fyrir veruleikann og eigin skynjun og segja „aha, sagði ég ekki“. Eins og löngum hefur verið bent á verðum við að trúa einhverju til þess að vita eitthvað. Við gefum okkur því réttilega eitt og annað án þess að geta sannað það (eða telja okkur þurfa að sanna það): Að hinn efnislegi veruleiki sé raunverulegur; að skynreynsla okkar sé að mestu leyti áreiðanleg; að rökleg lögmál gildi innan veruleikans, o.s.frv. Hér er ekki um að ræða afleidd viðhorf heldur grundvallarviðhorf, sem svo eru kölluð. Við göngum út frá þeim og byggjum á þeim önnur viðhorf. Sérhver heimsskoðun grundvallast á vissum forsendum sem gengið er út frá og byggt er á, enda þótt þær verði ekki „sannaðar“ sem slíkar.

    Staðhæfingin „alheimurinn er það eina sem er, var eða mun verða“ er engu minna frumspekileg en andstæða hennar. Í þessu ljósi held ég því fram að trú sé grundvallandi þáttur guðleysis, þ.e. þeirrar heimsskoðunar sem grundvallast á þeirri staðhæfingu að Guð sé ekki til. Hitt er annað mál, eins og ég sagði, hversu góð rök má færa fyrir guðleysi annars vegar og guðstrú hins vegar.

    „Trú“ er að þessu leyti jafn snar þáttur í þeirri heimsskoðun sem byggir á guðleysi og þeirri sem byggir á guðstrú. (Þótt birtingarmynd þessara heimsskoðana komi vissulega fram með ólíkum hætti í lífi þeirra sem aðhyllast þær.) Það er til lítils að tala um „klassískan misskilning“ af minni hálfu eða „mikilmennskubrjálæði“ og „útúrsnúninga“ og láta þar það sitja.

    Að svo miklu leyti sem veraldarhyggja er ein tegund eða birtingarmynd guðlausrar heimsskoðunar (rétt eins og siðrænn húmanismi) þá er sérhver tilraun til að laga samfélagið að henni ekki til marks um hlutleysi. Að halda því fram að slíkt samfélag væri óháð einstaka lífsskoðunum er fráleitt.

    Satt best að segja á ég bágt með að skilja margt í svari þínu Kristinn. Margt í því er svo óljóst að erfitt er að bregðast við því. Mér sýnist þú slá fyrst og fremst um þig með misvísandi skilgreiningum á hugtökum til að styðja málflutning þinn. Engin eiginleg rök fylgja sem hrekja röksemdafærslu mínu.

    Þú skilgreinir hugtakið „veraldarhyggja“ í þá veru að það feli ekki í sér trúarlega afstöðu. Í raun staðhæfir þú að svo sé. Þú segir að veraldlegt samfélag sé fyrst og fremst það samfélag sem reiðir sig á veraldlega þekkingu, sem að þínu mati er sú þekking sem er „prófanleg“. Þrátt fyrir það talar þú um „veraldarhyggjufólk“ sem efnishyggjufólk með þeirri útskýringu í sviga að um sé að ræða „atheism/secularism/naturalism“.

    Það sem þú hefur að segja um Siðmennt er líka mjög ruglingslegt. Það er engu líkara en að þú neitir því að sú heimsskoðun sem Siðmennt stendur vörð um sé veraldleg í eðli sínu. Hins vegar er ljóst í stefnuskrá félagsins að það „aðhyllist siðrænan, veraldlegan húmanisma“ sem sé „lífsviðhorf óháð trúarsetningum“. Það er alveg ljóst að slíkt lífsviðhorf felur í sér trúarlega afstöðu, þ.e. afstöðu til hins yfirnáttúrulega. Þú verður að útskýra betur fyrir mér á hvaða grundvelli þú heldur öðru fram.

    Þú virðist hafna því að guðleysi sé í nokkrum skilningi trú á þeirri forsendu að guðleysi feli í sér „skynsama afstöðu til einhvers sem oft er sagt óprófanlegt og ofar okkar skilningi“. Þetta er alls ekki hin hefðbundna skilgreining á guðleysi. Hér virðist þú rugla saman efahyggju og guðleysi, sem ekki er ein og sama heimsskoðunin. Ég vík ekki orði að efahyggju í málflutningi mínum. Margir hafa reynt að leggja þennan skilning í guðleysi til þess að víkja sér undan því að færa rök fyrir viðhorfum sínum. Hér má gera margvíslegar athugasemdir og spyrja margra spurningar. Ég sleppi því þó. Ef til vilt þú útskýra nánar hvað þú átt við?

    Að síðustu spyr ég hvað „siðferðilega hlutlaus stjórnsýsla“ merkir, sem þú segir að Siðmennt berjist fyrir? Ekkert siðferði? Hvaða siðferði sem er? Að allt siðferði og öll gildi séu jöfn? Guð forði okkur frá slíkri stjórnsýslu.

    Ég sé engin haldbær rök gegn málflutningi mínum í svari þínu Kristinn. Framsetning þín er óljós og illskiljanleg. Skilgreiningar þínar eru misvísandi og ruglingslegar. Þú reynir fyrst og fremst að ógilda málflutning minn með því að skilgreina hugtakið veraldlegt/veraldarhyggja þínum málflutningi í hag. Þú staðhæfir án raka að veraldarhyggja feli ekki í sér trúarlega afstöðu heldur aðeins að gengið sé út frá veraldlegri þekkingu. Ég geri ekki ágreining um seinna atriðið. Hins vegar virðist þú gefa þér að veraldleg þekking sé í eðli sínu sú sem er prófanleg. Það virðist ljóst að guðstrú fellur á því prófi að þínu mati og því sé guðleysi sú afstaða (eða ekki afstaða) sem skynsamlegust er. En sú afstaða getur ekki talist veraldleg enda felur hugtakið veraldlegt ekki í sér trúarlega afstöðu. Allt er þetta mjög ruglingslegt Kristinn og illa rökstutt. Ef hér er um röksemdafærslu þá virðist sem þú farir í hringi með málflutning þinn og gefir þér niðurstöðuna fyrirfram.

    Þér er frjálst að útskýra betur fyrir mér hver kjarninn í máli þínu er og leiðrétta mig þar sem við á.

    Með góðri kveðju.

    Gunnar J.

  7. Guðmundur St Ragnarsson skrifar:

    Takk fyrir góðan og fræðandi pistil Gunnar. Það er von mín og trú að almenningur á Íslandi (þ.m.t. kirkjunnar þjónar) beiti sér gegn afhelgun þeirri sem þú minnist á í pistli þínum.

  8. Gunnar Jóhannesson skrifar:

    Þakka þér fyrir Guðmundur. Ég ber þá von og trú líka í brjósti.

  9. Kristinn skrifar:

    Sæll Gunnar og takk fyrir svarið. Þú kvartaðir undan óskýrleika, svo ég setti saman nýja útgáfu handa þér af gagnrýni minni, allt númerað lið fyrir lið með meira kjöti á beinunum að auki.

    Gjörðu svo vel:
    http://kt.blog.is/blog/kt/entry/1111037/

  10. Kristinn skrifar:

    Sæll Gunnar

    Ég bætti við lítilli grein um ákveðin orð í svari þínu til mín. Þar útskýri ég fleiri hluti sem ég tel að þú misskiljir dálítið.

    http://kt.blog.is/blog/kt/entry/1111707/

    mbk,

  11. Gunnar Jóhannesson skrifar:

    Sæll á ný Kristinn.
    Þakka þér fyrir svörin þín. Það er sannarlega gaman að sjá hvað þú skemmtir þér vel í skrifum þínum. Sú breyting hefur orðið á síðan við töluðum síðast saman að ég er byrjaður í fæðingarorlofi og hef því gefið tölvunni frí í bili. Hins vegar er það sjálfsögð kurteisi að leggja nokkur orð í belg áður en ég slekk alfarið á henni.

    Sjálfsagt verðum við að sína þá auðmýkt að vera sammála um að vera ósammála. En umræðan er af hinu góða, eins og þú segir – ekki síst þegar hún er tiltölulega málefnaleg og öfgalaus. En þó verð ég að segja að ég sé fátt markvert í svörum þínum. Þau eru hálfgerðar yfirbreiður og óljósar þar að auki, hugtakanotkun ekki síst.

    Í síðasta svari mínu gerði ég grein fyrir því hvað ég á við þegar ég staðhæfi að trú sé sameiginlegur þáttur guðleysis og guðstrúar. Ég endurtek það ekki hér. Ég sé ekkert í svari þínu sem kallar á endurmat í þeim efnum. Þú ferð í kringum málflutning mínn með því að halda því fram að ég byggi hann fyrst og fremst á misskilningi. Það gerir þú m.a. með óljósu tali um Descartes og fráleitu viðhorfi sem þú gerir mér upp í því samhengi. Rétt að benda á að ólíkt því sem þú segir í upphafi svars þíns (hins fyrra) held ég því hvergi fram „að Siðmennt sé að boða trú og kristni eigi þess vegna að fá að grassera í hinu opinbera rými“. Tilraun þín í kjölfarið til að hrekja þá staðhæfingu er því byggð á misskilningi. (Látum það þó liggja á milli hluta)

    Ég held því hins vegar fram að Siðmennt standi vörð um og byggi á tiltekinni heimsskoðun (lífsviðhorfi, lífsskoðun, heimssýn, heimsmynd). Sú heimsskoðun er í eðli sínu veraldleg enda óháð trúarsetningum, þ.e. hinu yfirnáttúrulega. Heimsskoðun af slíkum toga kenni ég við veraldarhyggju. Um er að ræða hugtak sem lýsir fleiri en einni heimsskoðun. Undir veraldarhyggju fellur m.a. guðleysi og náttúruhyggja. Ennfremur held ég því fram að krafa Siðmenntar um að hið opinbera rými eigi að vera veraldlegt (óháð trúarsetningum) og ekki draga taum einstakra lífsskoðana, þ.e. ekki að mótast af einni lífsskoðun umfram aðrar, er sjálf byggð á tiltekinni lífsskoðun (og það á veraldlegri lífsskoðun, þ.e. lífsskoðun óháð trúarsetningum). Sú krafa fellur því um sig sjálfa. Af því leiðir að Siðmennt á ekki ríkari tilkall til hins opinbera rýmis en aðrir. Hvað þetta varðar gildir í raun einu hvort við eru sammála um að guðleysi grundvallist á trúarlegri sannfæringu, þ.e. frumspekilegum staðhæfingum sem ekki er unnt að sanna í eiginlegri merkingu. Hins vegar held ég því einnig fram.

    Förum aðeins yfir það sem þú segir í svari þínu. Þú segir í grundvallaratriðum að málflutningur minn sé á misskilningi byggður því „veraldarhyggja er ekki lífsskoðun Siðmenntarmeðlima, heldur aðeins lýsandi hugtak fyrir heimsmynd þeirra“. Þetta hrekur ekki málflutning minn, Kristinn. heldur styður hann. Heimsmynd Siðmenntar er í eðli sínu veraldleg og má réttilega kenna hana við veraldarhyggju, eins og þú segir. Hið yfirnáttúrulega á sér ekki stað innan þeirrar myndar sem þar er dregin upp af heiminum. Enginn munur er hér á heimsmynd og heimsskoðun/lífsskoðun. Það er hrein og bein hártogun að gera greinarmun þar á milli.

    Hér þarf að vera á hreinu hvað heimsskoðun er. Fleiri en eitt hugtak er notað í umræðunni. Hugtakið heimsskoðun jafngildir lífsviðhorfi, lífsskoðun, heimsskoðun og heimsmynd. (Það má deila um hvaða hugtak er heppilegast.) Segja má að heimsskoðun sé hugrænt kort sem gerir okkur kleift að rata um veruleikann. Um er að ræða tiltekna mynd sem við drögum upp af heiminum, af lífinu og tilverunni, nokkurs konar hugrænt líkan af veruleikanum sem byggist á svörum okkur við stóru spurningunum, m.a. um eðli veruleikans, hvað er til og hvað er ekki til, hvað telst til þekkingar o.s.frv. Í krafti heimsskoðunar okkar drögum við ályktanir um lífið og tilveruna á öllum sviðum, túlkum reynslu okkar af lífinu o.s.frv. Heimsskoðun hefur því eitthvað að segja um lífið í heild sinni; um upphaf þess og eðli, framvindu, markmið, tilgang o.sfrv. Siðrænn húmanismi er sannarlega heimsskoðun og sú heimsskoðun er í eðli sínu veraldleg.

    Þú segir í niðurstöðu þinni að ég sé að „blanda saman trúleysi, húmanisma og veraldarhyggju, eða m.ö.o. að blanda saman í graut: afstöðu til trúar, lífsskoðun og heimsmynd.“ Af þessum sökum gangi röksemdafærsla mín ekki upp.

    Niðurstaðan sem þú dregur er í lok svars þíns er þríþætt:

    1. Lífsskoðanir og heimsmynd Siðmenntarmanna og trúleysingja almennt geta ekki talist trú.

    2. Með veraldarhyggju í stjórnsýslu er átt við að opinber afstaða til hlutanna byggi ekki beint á kennisetningum neinna trúarbragða eða lífsskoðanafélaga. Það er eðlilegur núllpunktur.

    3. Veraldarhyggja er ekki lífsskoðun heldur heimsmynd og Siðmennt er því ekki að boða lífsskoðanir sínar með því að berjast fyrir veraldlegri stjórnsýslu.

    Að mínu mati ert það þú, Kristinn, sem þvælir hugtökum út og suður til þess að ná fram þeirri niðurstöðu sem þú gefur þér fyrirfram.

    Þú virðist leggja þá merkingu í „trúleysi“ að það feli í sér neikvæða afstöðu til trúar. Ef ég skil þig rétt er „trúleysi“ sem slíkt ekki afstaða til lífsins eða viðhorf um eðli veruleikans heldur einungis tiltekin afstaða til eða viðhorf um trú sem slíka. Ég (Gunnar) er trúaður í vissum skilningi en þú (Kristinn) ert það ekki eða tekur ekki afstöðu til þeirrar trúar og ert þar af leiðandi trú-laus. Allt tal um að trúleysi sé trú er því vitleysa. Þetta er vægast mjög villandi. Ég tala ég aldrei um trúleysi sem slíkt. Það hugtak hefur ekki merkingu í mínum huga, eins og nærri má geta í ljósi þess hvernig ég skil trúarhugtakið. Þar sem þú talar um trúleysi tala ég um guðleysi. Ef þú ert guðleysingi, Kristinn, þá hafnar þú tilvist Guðs. Ef þú ert efahyggjumaður (sem mér sýnist að öllu gefnu vera eðlilegasta lýsingin á viðhorfum þínum) þá efast þú um tilvist Guðs eða tekur ekki afstöðu þegar kemur að tilvist Guðs á hvorn veginn eða annan. Guðleysi (atheism) merkir ekki það eitt að vera ekki-guðstrúar (a-theism), vera laus við slíka trú eða að taka einungis „passífa“ afstöðu til guðstrúar. Margir, líkt og þú, snúa út úr hugtakinu guðleysi með þessum hætti til að forðast að þurfa að réttlæta afstöðu sína og færa rök fyrir guðleysi sínu. Í réttri merkingu felur guðleysi í sér þá staðhæfingu að Guð sé ekki til. Það merkir ekki ekk-trú heldur ekki-Guð. Sem slíkt byggir guðleysi því á „frumspekilegu trúarstökki“, eins og ég hef sagt og þú sjálfur tekur raunar undir (sbr. athugasemd þína neðan við seinna svar þitt til mín). Í því er málflutningur minn ekki síst fólginn. Þú reynir hins vegar að fara í kringum hann með óljósu tali um „Skilning A“ og „Skilning B“, sem er lítið annað en útúrsnúningur til að leiða umræðuna af braut.

    Þá er tal þitt um að guðleysi geti ekki talist trú vegna þess að Guð/guð er svo óljóst hugtak ófullnægjandi – og í raun furðulegt. Þótt til eru ólíkar guðsmyndir þá gera flestir sér fyllilega grein fyrir því hvað átt er við þegar Guð er annars vegar, að minnsta kosti hvað kristna trú snertir. Það er t.d. ekkert „öfgaóljóst“ við það að tala um Guð sem frumorsök, eins og þú lætur að liggja. Með því er einfaldlega átt við að Guð sé sú orsök sem leiddi af sér alheiminn og ennfremur að sú orsök sé ekki afleiðing einhvers annars. Vitanlega segir kristið fólk margt annað um Guð (m.a. að hann hlusti á bænir), en burtséð frá því er ekki átt við minna en þetta þegar um Guð er að ræða. (Hvort Guð svari bænum er önnur spurning.) Hér er um að ræða tilgátu sem hefur verið rædd frá árdögum heimspekinnar. Það er auðvelt að varpa ljósi á þá sögu með því einu að kynna sér hana.

    Vitanlega lifa og hrærast guðstrúarmenn og guðeysingjar í einum og sama veruleikanum. Sú þekking sem sá veruleiki býður uppá er líka að miklu leyti sameiginlegur sjóður allra. Málið snýst þó ekki um það. Það er ekki ágreiningsefni. Hitt er annað mál hvernig sú þekking er túlkuð og hvaða ályktanir dregnar eru af henni. Það skilur á milli þegar kemur að því að túlka þá þekkingu og draga ályktanir af henni. Þá skipar fólk sér í fylkingar ólíkra heimsskoðana. Ólíkt guðstrúarmanninum dregur guðleysinginn þær ályktanir af efnisheiminum að Guð sé ekki til. Ein birtingarmynd veraldarhyggjunnar er sannarlega veraldleg stjórnsýsla, eins og þú segir; stjórnsýsla sem byggir á veraldlegri þekkingu, væntanlega þá vísindalegri og „prófanlegri“ þekkingu. Krafa siðmenntar er því í raun sú að ályktun hennar og túlkun (þ.e. veraldarhyggjan) eigi ein að vera í forgrunni samfélagsins og hafa þar mótandi áhrif umfram annað. En samt á, samkvæmt Siðmennt, samfélagið ekki að stjórnast af túlkunum og ályktunum einstaka lífsskoðana.

    Það sem slík krafa felur í sér er að guðstrú geti ekki de facto talist til þekkingar. Þú segir enda: „Við höfum nefnilega ekki aðgang að neinni annarri þekkingu sem við getum prófað og sannreynt á sama hátt og þekkinguna á efnisheiminum og höfum því engar forsendur til að kalla aðra þekkingu sannari eða réttari, sérstaklega ef hún virðist á skjön við efnislegu þekkinguna.“

    Hafðu í huga, Kristinn, að slík staðhæfing er ekki vísindaleg í eðli sínu heldur heimspekileg. Hún byggir á þinni heimsskoðun og þeirri þekkingarfræði sem henni fylgir. Hér sýnist mér þú vera að vekja upp drauga pósitívismans og þá þekkingarfræði sem hann byggðist á. Það er búið að kveða þá drauga niður fyrir löngu. Það er ekki erfitt að sýna fram á galla slíks mælikvarða. Hann er í fyrsta lagi alltof þröngur. Hann útilokar mjög margt sem telja má til þekkingar og merkingarbærra staðhæfinga (t.d. siðferðilegar, frumspekilegar, röklegar og vísindalegar staðhæfingar). Hann er einnig í mótsögn við sjálfan sig. Ef ekkert telst vera þekking nema það sem er prófanlegt sannreynanlegt þá fellur auðvitað slíkur mælikvarði á eigin prófi. Hann er hvorki prófanlegur né sannreynanlegur.

    Ég held mig við málflutning minn Kristinn. Með því að keppa eftir því að hið trúarlega sé útilokað frá áhrifum á hinu opinbera sviði er Siðmennt að draga taum eigin heimsskoðunar. Að því leyti er félagið í mótsögn við eigin stefnu og þær kröfur sem þar koma fram.

    Hvað varðar síðara svarið þitt til mín þá verð ég að viðurkenna að ég veit hreint ekki um hvað þú ert að tala um þar. Ég átta mig t.d. ekki fyllilega á því hvað „trúarleg afstaða til óvissu“ er. Ef þú átt við efahyggju þá þekki ég haus og sporð á henni. Burtséð frá því þvælir þú hugtakinu veraldarhyggja til og frá, gefur þér þvínæst furðulega skilgreiningu á því og dregur þar á eftir þá ályktun að „orð Gunnars eru hreint ekki lýsandi fyrir hugsun veraldarhyggjumanns: ,alheimurinn er það eina sem er, var eða mun verða‘.“

    Staðhæfingin „Alheimurinn er það eina sem er, var eða mun verða“ er tilvitnun í Carl Sagan, hinn þekkta guðleysingja/náttúruhyggjusinna og stjörnufræðing. Hér er um að ræða frumspekilegan (og dogmatískan) grundvöll og meginkennisetningu guðleysingjans og náttúruhyggjusinnans. Alheimurinn er tæmandi lýsing á veruleikanum! Lífið og tilveruna ber að túlka algjörlega innan marka hans, enda er ekki annað er í boði! Hér er einfaldlega um að ræða grunnstef veraldarhyggjunnar. Ég skil ekki af hverju þú þarft að þvæla þessu svona til og frá. Hafðu líka í huga að þessa grundvallarstaðhæfingu er vitanlega ekki hægt að „prófa“ eða „sannreyna“ á vettvangi hins efnislega. Samkvæmt þinni þekkingarfræði telst hún því ekki til þekkingar.

    Þú segir ennfremur að veraldarhyggja sé „sú afstaða að ástæður skorti til að réttlætanlegt sé að fullyrða neitt um hluti aðra en efnisheiminn (í tiltölulega víðri merkingu).“ (Hér er auðvitað tilefni til að tala um þær forsendur sem liggja guðstrú til grundvallar. Það er þó of langt mál til að fara út í að svo stöddu og verður að bíða betri tíma. Á hitt er vert að minnast að meintur skortur á sönnunum er alls ekki sönnun á skorti.) Þú leggur fram slíka veraldarhyggju fram sem sameiginlegan grundvöll stjórnsýslu og lætur jafnframt að því liggja að með því sé ekki verið að draga taum neinnar lífsskoðunar enda er hann fólgin í prófanlegum staðreyndum. Það sem þú horfir framhjá, Kristinn, er að slík skilgreining er, þrátt fyrir allt, hluti af tilteknu lífsviðhorfi, lífsskoðun eða heimsmynd, þinni eigin. Þrátt fyrir það segir þú í fyrra svari þínu að „með veraldarhyggju í stjórnsýslu er átt við að opinber afstaða til hlutanna byggi ekki beint á kennisetningum neinna trúarbragða eða lífsskoðanafélaga“ – sem er einmitt sú mótsögn sem mér þykir gagnrýniverð.

    Ég læt þessum orðaskiptum okkar lokið og dreg mig í hlé – í bili að minnsta kosti. Ég efast þó ekki um að þú haldir áfram að ausa úr viskubrunni þínum og skemmta þér og öðrum á bloggsíðunni þinni.

    Hafðu það sem allra best.
    GJ.

Allur réttur áskilinn © 2000-2006 Þjóðkirkjan. Flettingar 4461.


Pistlar
Postilla
Almanak
Spurningar