Hvaða inntökuskilyrði eru í Þjóðkirkjuna?

Sæll Vésteinn og þakka þér fyrir spurninguna þína.

Þú spyrð hver séu inntökuskilyrðin í þjóðkirkjuna.

Lagaákvæði

Stutt og laggott svar fæst með því að vísa til viðeigandi laga um íslensku þjóðkirkjuna og skráð trúfélög.

Í fyrstu grein laga nr. 78/1997 um stöðu, stjórn og starfshætti íslensku þjóðkirkjunnar segir að „skírn í nafni heilagrar þrenningar og skráning í þjóðskrá veitir aðild að íslensku þjóðkirkjunni“.
Þarna kemur skýrt fram að tvennt þarf að koma til svo einstaklingur teljist aðili að þjóðkirkjunni, annars vegar „skírn í nafni heilagrar þrenningar“ og hins vegar „skráning í þjóðskrá“.

Með skráningu í þjóðskrá er átt við trúfélagaskráningu viðkomandi eins og kveðið er á um í lögum nr. 108/1999 um skráð trúfélög. Nú er íslenska þjóðkirkjan skráð trúfélag og gilda þau lög um hana líkt og önnur trúfélög.

Í áttundu grein þeirra laga segir að „þeir sem eru orðnir 16 ára að aldri geta tekið ákvörðun um inngöngu í skráð trúfélag.“ Ennfremur segir í sömu grein að „barn skal frá fæðingu talið heyra til sama skráða trúfélagi og móðir þess“. Þá segir einnig að „það foreldri sem fer með forsjá barns tekur ákvörðun um inngöngu þess í [. . .] trúfélag[. . .]. Ef foreldrar fara saman með forsjá barns taka þeir ákvörðun sameiginlega. Hafi barn náð 12 ára aldri skal leita álits þess um slíka ákvörðun“.

Í níundu grein sömu laga segir að „um inngöngu í og aðild að trúfélagi gilda þau ákvæði sem lög og samþykktir þeirra mæla fyrir um“ (sbr. fyrstu grein laga nr. 78/1997).

Kirkja og þjóðkirkja

Þau lagaákvæði sem hér hafa verið nefnd vekja hins vegar upp ýmsar spurningar.

Nú er meirhluti íslenskra barna vissulega skírður í nafni heilagrar þrenningar og teljast þau jafnframt til sama trúfélags og móðir þeirra sem er þá yfirleitt íslenska þjóðkirkjan. Hins vegar geta verið frávik á þessu og fer skírn og trúfélagaskráning ekki saman á stundum þó ekki sé það algengt. Þannig má spyrja sig um stöðu þeirra sem samkvæmt trúfélagaskráningu heyra til íslensku þjóðkirkjunni en eru engu að síður óskírðir.

Lögformlega séð eru þeir einstaklingar aðilar að þjóðkirkjunni – og borga þar með sóknargjöld til þjóðkirkjunnar svo fremi sem þeir séu 16 ára og eldri og njóta þeirra réttinda sem trúfélagskráning þeirra veitir – en í ljósi fyrstu greinar laga nr. 78/1997 má segja að þeir séu það ekki þar sem þeir eru óskírðir. Einnig má spyrja sig um stöðu þeirra sem eru sannarlega skírðir en eru skráðir í annað trúfélag en íslensku þjóðkirkjuna eða standa utan trúfélaga fyrir mistök eða í krafti eigin vilja. Lögformlega séð eru þeir ekki aðilar að íslensku þjóðkirkjunni enda þótt þeir séu skírðir.

Hér verður að spyrja sig um merkingu og inntak og hvort vegi þyngra á metunum skírn eða trúfélagaskráning þegar skorið er úr um aðild að íslensku þjóðkirkjunni og hvort annað getur staðið án hins. Þar fer viðhorf löggjafans og kirkjunnar ekki fyllilega saman.

Hvað löggjafann snertir þá er grundvöllur trúfélagaskráningar, þ.e. aðildar að þjóðkirkjunni eða öðru trúfélagi, hagnýtur í eðli sínu og veraldlegur en í augum kirkjunnar er hann fyrst og fremst trúfræðilegur og játningabundinn og hefur að gera með innri veruleika og sannfæringu.
Segja má að hér takast á lögfræði og guðfræði.
Prestum íslensku þjóðkirkjunnar væri ekki stætt á því að neita nokkrum um skírn enda þótt fyrirfram væri vitað að skírnarþegi yrði ekki skráður í þjóðkirkjuna í lögformlegum skilningi. Kemur þar til merking og inntak skírnarinnar sem er dýpri en nemur lögformlegri trúfélagaskráningu. Í gegnum skírnina gefst Guð skírnarþeganum og tekur hann að sér. Í augum kirkjunnar veitir sakramenti heilagrar skírnar aðgang að hinni heilögu, almennu kirkju, samfélagi heilagra eins og segir í þriðju grein trúarjátningarinnar, og fyrir skírnina er viðkomandi orðin „limur á líkama Krists“. Í pistli sem finna má á vísindavef Háskóla Íslands kemst dr. Einar Sigurbjörnsson þannig að orði um skírnina:

Í eðli sínu er skírn „kristin trúarathöfn. Orðið skírn þýðir þvottur, hreinsun og að skilningi flestra kristinna manna er skírn athöfn þar sem Jesús Kristur tekur okkur að sér sem sín börn, hreinsar okkur og gerir okkur að þegnum í ríki sínu. Ríki Krists er sýnilegt í kirkjunni og þess vegna er skírnin líka kölluð inngönguathöfn í kirkjuna. Kristnir menn trúa því einnig að skírnin sé gjöf Guðs, skuldbinding af hans hálfu um að vera okkur náðugur og miskunnsamur, vernda okkur, leiða og hjálpa. Í skírninni veitir Guð náð sína. Náð merkir gæsku, góðvild. Náð er ætíð gjöf sem er gefin ókeypis, án þess að menn hafi unnið til hennar. Úr því að Guð veitir náð sína í skírninni, þá skiptir aldur skírnþega ekki máli . . . (Einar Sigurbjörnsson. Hvers vegna er nafni barns haldið leyndu fram að skírn? Vísindavefurinn: 18.7.2001)

Þegar ofanritað er tekið saman má segja að einstaklingur sem hefur verið skírður í nafni heilagrar þrenningar telst í öllum tilvikum fullgildur aðili hinnar einu, heilögu og almennu kirkju Krists á jörðu enda þótt trúfélagaskráning hans kveði á um annað. Þannig má með réttu segja að skírður einstaklingur sem skráður er í trúfélagið íslenska þjóðkirkjan tilheyri hinni sömu heilögu og almennu kirkju og sá skírði einstaklingur sem skráður er til dæmis í hið kristna trúfélag Fríkikjan í Hafnafirði enda ekkert sem skilur þau trúfélög að í kirkjulegum og guðfræðilegum skilningi. Að þessu leyti felur innganga í kirkju Krists fyrir heilaga skírn ekki það sama í sér og innganga í þá veraldlega stofnun sem hvert kristið trúfélag er.

Það breytir því hins vegar ekki að fyllilega eðlilegt og rökrétt er að gætt sé að viðeigandi trúfélagaskráningu skírðs einstaklings enda má segja að trúfélagaskráning tjái að sínu leyti vissa ytri skuldbindingu gagnvart þeirri trú sem viðkomandi játar og þeirri trúarlegu stofnun og samfélagi sem stendur vörð um viðkomandi trú.
Eins og málum er háttað í dag jafngildir skírn í nafni heilagrar þrenningar ekki lögformlegri inngöngu (trúfélagskráningu) í þjóðkirkjuna. Barn sem skráist með móður sinni í trúfélag sem ekki er kristið gengur engu að síður í kirkju Krists þegar það er skírt. En barnið verður ekki aðili að íslensku þjóðkirkjunni nema að barnið sé skráð í það trúfélag. Af þeim sökum er eðlilegt að prestur gangi úr skugga um trúfélagaskráningu skírnarþega enda sé það eðlilegt að skírn í nafni heilagrar þrenningar fylgi trúfélagaskráning í þjóðkirkjuna.
Til að draga þetta saman þá má segja að fyrir skírn í nafni heilagrar þrenningar gengur viðkomandi í kirkjuna, hina heilögu og almennu kirkju Krists á jörðu – hin andlega og trúarlega vídd.

Í krafti viðeigandi trúfélagaskráningar er viðkomandi aðili að trúfélaginu íslenska þjóðkirkjan – hin veraldlega og lögformlega vídd.
Þegar barn er skírt af presti þjóðkirkjunnar og innan vébanda hennar er eðlilegt og sjálfsagt er að þetta tvennt fari saman.

Að síðustu skal það nefnt að kirkjan er boðandi og þjónandi samfélag kristins fólks um alla jörðu, sýnileg sem ytri veruleiki en hulin í leyndardómi Guðs sem innri veruleiki fyrir trú. Öllum er skilyrðislaust velkomið að taka þátt í kirkjulegu starfi og sækja messur og hvaðeina sem fram fer á kirkjulegum vettvangi. Og allir skírðir einstaklingar eru velkomnir að borði Drottins í kirkju hans.

Með kærri kveðju

Gunnar Jóhannesson, sóknarprestur