Náð sé með yður og friður frá Guði föður vorum og Drottni Jesú Kristi. Amen.
“Orð
ég segi alltaf færri og færri orð
enda hafði ég lengi á þeim illan bifur.
Tign mannsins segja þeir
þó þeir geri sér ekki ljóst að orð eru dýr
né með hverju þeir geti borgað.
Bráðum á að dimma
en annars vitum við ekki margt
sjá: hin fögru andlit
hin marglitu hrjáðu andlit líða hjá
líða hjá og hverfa
og hispursmeyjar þar og hér
önnum kafnar að lengja sólarhringinn
(til þess að við gefumst ekki upp
í leit okkar að efnafræðilega hreinu
tungumáli
til að nota í laumi.)
Nei við vorum trúi ég að tala um orð
ýmsum eru þau víst mjög leiðitöm þeir
taka upp orð í kippum við götu sína
og tala - það fæ ég enn ekki skilið.
Hvað sem öðru líður vil ég biðja menn
að fara varlega með orð
þau geta sprungið
og þó er hitt öllu hættulegra
að það getur vöknað í púðrinu.
Gagnvart þessum vanda hef ég lengi verið skelfingu lostinn
og reyndar vitum við mjög fátt
nema að bráðum fer að dimma
nýtt tungl
nýtt glas af víni
novissima verba.”
Sigfús Daðason (Úr ljóðabókinni Hendur og orð)

“Novissima verba” þýðir nýjustu orðin eða nýjustu fréttirnar í þessu stórbrotna kvæði eftir Sigfús Daðason. Ég hef prédikað út frá því áður á jóladaginn, einhvern veginn leitar kvæðið alltaf á huga minn þegar ég les jólaguðspjall Jóhannesar um orðið sem varð hold og býr með okkur. Í jólaguðspjallinu er litla jólabarnið í jötunni í Betlehem víðs fjarri og ekkert rætt um móður þess, vitringa, hirða og engla sem við erum svo vön að tengja jólunum. Jólaguðspjall Jóhannesar fjallar um ljós og myrkur, orð sem gerðist maður.
Í kvæði sínu biður Sigfús biður okkur lengstra orða að fara vel og varlega með orð, jaska þeim ekki út, láta ekki blotna í púðrinu. Kannski er hann að biðja okkur um að gera ekki úr orðunum innantómar og óheiðarlegar klisjur sem falsa mannlega tilvist og búa til úr þeim ódýrar skrumskælingar.

Vandi klisjanna, hugsunarleysisins og skoðanasveltisins er alvarlegur vandi
“Gagnvart þessum vanda hef ég lengi verið skelfingu lostinn”.
Ef til vill er vandi okkar kynslóðar einmitt sá
að heimsmynd okkar er að nokkru leyti hrunin,
fólk hefur ekki lengur traust á stofnunum og kerfum
orðin, gildin og heimsmyndin sem við tókum upp í kippum af götunni
eru orðin innantóm og hol og þarfnast uppstokkunar.
Það hefur þegar dimmt
og við erum smám saman að koma til sjálfs okkar eftir hrun
“sjá: hin fögru andlit
hin marglitu hrjáðu andlit líða hjá
líða hjá og hverfa
og hispursmeyjar þar og hér
önnum kafnar að lengja sólarhringinn”.
Það rofar til.
Við erum orðin leið á þessum hispursmeyjum, greifum og dárum
og íslenskt þjóðfélag þjáist fyrir gerðir þeirra og orð.
Það er því full ástæða til að taka undir með Sigfúsi þegar hann varar okkur við orðum
og segir okkur að orðin séu dýr.
“Orð, ég segi alltaf færri og færri orð
enda hafði ég lengi á þeim illan bifur.”
En ekki byggjum við upp nýja veröld orðalaust.
Hvar gefast okkur orð á þessum jólum, orð sem eru ekki blaut, máttlaus og fölsk, heldur sönn, heiðarleg, réttlát og lifandi og geta sæmilega nýst okkur í baráttu fyrir betri tíð og bjartari heimi?
II.
“Í upphafi var orðið og orðið var hjá Guði og orðið var Guð.”
“Ljósið skín í myrkrinu og myrkrið tók ekki á móti því.”
“Fæddi hún þá son sinn, vafði hann reifum og lagði í jötu, því að ekki var rúm handa þeim í gistihúsi.”
Saman vefa jólaguðspjöll Lúkasar og Jóhannesar þéttan grunn helgra jóla sem hefur verið túlkaður og endurtúlkaður í áranna rás, jólavefnað sem einkum stendur saman af þremur þáttum.
Þar er sagan af hinu veikburða barni sem síðar endurspeglast í hinum veikburða líkama líkama á krossinum. Barnið litla er á ferð með foreldrum sínum og á hvergi höfði sínu að halla, það er fátækt, það er flóttamaður, en samt er það erfingi veldis sem er stærra og voldugra en nokkurt sem fyrirfinnst á jörðu. Um þessa þversögn hins smáa og háa sem tekst á í barninu í Betlehem fjalla margir jólasálmarnir okkar, ekki síst hinn gamli latneski sálmur sem við sungum nú á undan prédikun:
“Það barn oss fæddi fátæk mær/hann er þó dýrðar Drottinn skær
Hann var í jötu lagður lágt/en ríkir þó á himnum hátt. Hallelúja, hallelúja.”
Okkur Íslendingum er líka hugstætt minnið um ljósið sem kom í heiminn. Minnið um heimsljósið sem á að vaxa en myrkrið að minnka tengir saman hina fornu sólstöðuhátíð og hin kristnu jól, hin heiðnu og kristnu minni á jólum.
Og að síðustu nefni ég minnið um orðið sem varð hold, orðið sem var Guð. Einhvern veginn finnst mér hafa farið minna fyrir því í jólaprédikunum kirkjunnar en prédikun ljóssins og Jesúbarnsins. Það er í raun sérstakt í ljósi þess hvað okkur Íslendingum þykir vænt um orð og hvað við byggjum mikið af sjálfsmynd okkar sem bókaþjóð og menningarþjóð upp á orðum.
Kannski höfum við gengið að orðum sem gefnum
og þá sérstaklega því orði sem varð hold
það orð getur líka sprungið
og þó er hitt öllu hættulegra
að það getur vöknað í púðrinu.
Og því held ég að það sé þarft að prédika um orðið sem varð hold
einmitt á tíð sem vantreystir orðum
og á engin orð til að lýsa því sem við göngum í gegnum.
Ég held að til þess að tala um þetta orðaleysi
til orða það sem við getum ekki orðað
þurfum við fyrst að endurskoða viðhorf okkar til trúarlegs orðaforða.
Við leitum að grunni fyrir tilvist okkar í orðum
í kerfum og gildum og trúarbrögðum.
Það fyllir okkur öryggi að hafa eitthvað fast í hendi
Jesúbarn og jólaguðspjall
sem við þekkjum og könnumst við
og getum treyst því að presturinn segi það sama ár frá ári
komi með réttu stemmninguna með steikinni
stuði ekki kirkjugestina.
Getur það verið grunnhyggni að leita að slíkum grunni?
Getur grunnur orða okkar verið of grunnur?
Getur það verið að hann kafi of skammt ofan í orð og myndir
sem eru full af óþekktu ógrynni?
III.
Kristinn boðskapur er mýþos, mýtiskur boðskapur.
Hún er öflugasti mýþos vestrænnar hugsunar
sem hefur haft gríðarleg áhrif um heim allan
og mótað menningu og sögu Vesturlanda.
Mýþos er erfitt orð að þýða á íslensku,
því að hin venjulega þýðing goðsaga er of grunn.
Goðsaga er venjulega notað um sögur úr ásatrú eða af grískum goðum
Um goðmögn sem stela eplum og berjast við Elli kerlingu í dulargervi,
fljúga of nærri sólu og opna öskjur með óvættum.
Stundum er talað um mýtur á íslensku en orðið mýta hefur tekið á sig merkingu þess sem er bábilja og flökkusaga og á við engin rök að styðjast.
Hvernig getur hinn kristni boðskapur þá verið mýþos?
Mýþos er mýta og goðsaga en mýþos er líka fornt orð sem notað er um söguþráð sem er grunnforsenda harmleiksins hjá Aristótelesi.
Þessi þráður er byggður upp af viðsnúningi, viðurkenningu og þjáningu og liggur til grundvallar allri persónusköpun og atburðarrás leikssins.
Trúarlegur orðaforði er mýþos vegna þess að hann á sér stað í mannlífinu miðju
á djúpmiðum mannlegrar tilvistar
þar sem unnið er úr þjáningu, endurspeglun og viðsnúningi
í formi sögu, prédikunar og túlkunar
þar sem okkur er boðið að ganga inn í fornar sögur og gera þær að okkar sögum.
Flestar tegundir mýþos hafa sprottið úr fornum sagnaminnum,
sumar byggja að einhverju leiti á sögulegum persónum sem tengdar eru ólíkum sagnahefðum eins og sagan um Jesúbarnið.
Litla jólabarnið kemur ekki til okkar án umbúða,
jafnvel í jötunni er það ekki nakið og nýtt, heldur vafið reifum orða og reynslu
sem miðlað hefur verið til okkar fyrir munn þúsunda túlkenda í aldanna rás.
Og einn góðan veðurdag verður þetta barn stórt, stendur við hlið okkar og spyr okkur:
“Hvern segið þér mig vera?”
“Nei við vorum trúi ég að tala um orð
ýmsum eru þau víst mjög leiðitöm þeir
taka upp orð í kippum við götu sína
og tala - það fæ ég enn ekki skilið.”
Við getum farið illa með orðið sem varð hold
og gerum það svo oft.
Hlæjum að því og snúum út úr því
slengjum því fram í reiðiskasti.
Hitt er verra þegar
blotnað hefur í púðrinu
þegar trúarhugsun okkar og orðaforði
verður staðnaður, óheiðarlegur og klisjukenndur
og verður of auðveldlega samþættur sjónarmiðum markaðar og gróðahyggju,
þegar við vefjum barnið reifum svo hörðum og þröngum
að það fær ekki að vaxa
vegna þess að við þurfum að vera kyrr í fjárhúsinu.
Orð eru dýr og þeirra bíða margar hættur
Barn sem dvelur um kyrrt í fjárhúsi
verður drepið af hermönnum Heródesar.
Trúarhugsun sem ekki fær að þroskast og upplifa dýptir hins leikræna og listræna
í sínum óvæntu víddum verður klisjukennd, barnaleg, bókstafsleg og fölsk.
“Gagnvart þessum vanda hef ég lengi verið skelfingu lostinn
og reyndar vitum við mjög fátt
nema að bráðum fer að dimma
nýtt tungl
nýtt glas af víni
novissima verba.”
Það er þungi yfir orðum Sigfúsar og orð hans má lesa á þann hátt
að enginn sé lausn á vanda orðsveltisins
nema að horfast í augu við hann
kannast við fánýti orðanna
glys nýjustu frétta
hringsnúning tunglsins og mannlífsins
og að fá sér meira vín.
En “novissima verba” þýðir ekki aðeins nýjustu fréttir,
heldur má líka lesa það sem orðið sem er ávallt nýtt
orðið sem holdgerir sig í nýjum og nýjum aðstæðum.
Í honum var líf og lífið er ljós mannanna.
“Og orðið varð hold, það bjó með oss,
fullt náðar og sannleika og vér sáum dýrð þess.”
Orðið sem varð hold fæðist á hverjum jólum
í nýrri mynd mýþosins
sem knýr áfram listsköpun og nýgervingu
og veitir okkur nýja von
ný orð
nýtt ljós
nýtt barn
novissima verba.
“Í upphafi var orðið og orðið var hjá Guði og orðið var Guð.”
Guð gefi íslenskri þjóð orð sem varð hold til að hjálpa okkur
þeim mýþos sem við glímum við í djúpi daganna.
Guð gefi okkur sjálfum skerpu, von, trú og heiðarleika
til að finna ný orð, nýja trú og nýja von
í stað þeirra sem eru dauf af blautu púðri og hafa sprungið í hjörtum okkar.
Guð gefi okkur gleðileg jól
ómælisdjúp nýrra orða og uppbyggingar
novissima verba.
Og friður Guðs sem er æðri öllum skilningi varðveiti hjörtu yðar og hugsanir í Kristi Jesú. Amen.

Um höfundinn