Hvaða áhrif hefur úrsögn úr Þjóðkirkjunni?

Allt þar til stjórnarskráin 1874 tók gildi tilheyrðu allir Íslendingar hinni Evangelisk-lútersku kirkju sem með stjórnarskránni varð Þjóðkirkja Íslands. Allt til þess tíma var enginn Íslendingur utan trúfélags, enda óheimilt. Þó að trúfrelsi væri heimilað með stjórnarskránni 1874 liðu nokkur ár þangað til sett voru lög nr. 4/1886 um utanþjóðkirkjutrúfélög. Lengi framan af var fátítt að nokkur væri utan trúfélaga í landinu, eða segði sig úr Þjóðkirkjunni. Nokkur ný kristin trúfélög urðu til nálægt aldamótunum 1900 en það var ekki fyrr en um 1930 fór að gæta úrsagna úr kirkjunni, og var þó í mjög litlum mæli lengst af.
Nokkur óvissa ríkti um það framanaf innan kirkjunnar hvernig ætti að bregðast við ef sá sem sagt hefði sig úr kirkjunni leitaði samt sem áður þjónustu hennar. Lög eða reglur gáfu ekki skýrar leiðbeiningar um það. Snemma varð þó til sú óskráða regla að þjóðkirkjuprestar sinntu þeim sem þeirra leituðu án þess að spyrja um trúfélagsaðild, sérstaklega þegar börn voru borin til skírnar, óskað var eftir hjónavígslu eða greftra þurfti látinn mann. Prestum var skylt að færa til kirkjubókar öll fædd börn í sókninni, og þar með einnig börn utanþjóðkirkjufólks, og færa inn nafn þeirra þegar þeim hafði verið gefið nafn, þó ekki væru þau skírð. Prestur gat sem löggiltur vígslumaður í undantekningartilfellum einnig gefið saman hjón þótt hvorugt væri í kirkjunni, ef brúðhjónin óskuðu þess. Prestum var skylt að jarðsetja látna þótt ekkert væri vitað um trúfélagsaðild þeirra í lifanda lífi, til dæmis þegar skip fórust og lík rak að landi. Ennfremur var talið sjálfsagt að þegar einstaklingar utan kirkju féllu frá mætti gera útför þeirra frá kirkju þó að enginn prestur kæmi þar að. Allt þar til Fossvogskapella var reist fóru útfarir utanþjóðkirkjufólks í Reykjavík til dæmis fram frá Dómkirkjunni í Reykjavík.

Enn er það svo að ef óskað er aðkomu kirkju, sóknar eða prests að útför utanþjóðkirkjufólks utan Reykjavíkur er venja að bregðast jákvætt við því, enda ekki í annað hús að venda.

Flest þau atriði sem hér voru nefnd að framan þar sem þjóðkirkjuprestar komu að athöfnum á eyktamörkum í ævi fólks sem ekki er í Þjóðkirkjunni voru til komin vegna þess að ekki var á öðru völ en þeim embættismönnum og kirkjunum sem opinberu húsnæði. Nú eru algjörlega breyttir tímar og þessi þörf ekki lengur fyrir hendi með sama hætti.

Með tilkomu fleiri kristinna trúfélaga og annarra skráðra trúfélaga og aukningu í hópi þeirra sem kjósa að standa utan trúfélaga hefur spurningin um það hvaða áhrif úrsögn úr Þjóðkirkjunni hefur, leitt til þess að viðbrögð Þjóðkirkjunnar við þessari spurningu hafa verið endurskoðuð, eins og greint er hér að neðan.

Um sóknargjöld og trúfélagsaðild

Sá sem skráður er í Þjóðkirkjuna er eftir búsetu sinni skráður í ákveðinn söfnuð kirkjunnar þar sem hann hefur kjörgengi og kosningarétt í málefnum safnaðarins og getur haft áhrif á rekstur hans og sóknarkirkjunnar, sem og starfsáherslur hennar.Til þeirrar kirkju og þess safnaðar renna líka sóknargjöld hans, sem ríkið annast innheimtu á samkvæmt lögum þar um. Þetta gjald er nú 747 krónur á mánuði, eða tæpar 9.000 kr. á ári. Sá sem segir sig úr Þjóðkirkjunni missir þessi réttindi innan kirkjunnar en sama upphæð og nemur sóknargjöldum er innheimt af ríkinu eftir sem áður en rennur beint í ríkissjóð. Hann á þar með engan kost á að hafa afskipti af því hvernig sóknargjöldum hans er varið. Önnur skráð trúfélög fá líka greidd sóknargjöld vegna sinna félagsmanna, með sama hætti og þjóðkirkjan.

Hjónavígsla

Hjónavígsluskýrsla, eða könnun á hjónavígsluskilyrðum sem löggiltur könnunarmaður (vígslumaður) fyllir út í aðdraganda hjónavígslu gerir kröfu um að hjónaefni tilgreini trúfélagsaðild sína. Þegar hjónaefni óska eftir kirkjulegri hjónavígslu nægir að annað þeirra tilheyri Þjóðkirkjunni. Sá sem segir sig úr kirkjunni á því ekki rétt á kirkjulegri hjónavígslu nema ef verðandi maki hans er skráður í kirkjuna. Sé hvorugur aðili skráður í kirkjuna getur hjónavígsla ekki verið kirkjuleg. Verður þá að leita til borgaralegra vígslumanna, sem eru sýslumenn og löglærðir fulltrúar þeirra.

Skírn

Sá sem segir sig úr kirkjunni getur eftir sem áður látið skíra börn sín, að því tilskyldu að hann sé samþykkur því að barnið sé alið upp í kristinni trú og að skírnarvottar/ guðfeðgin, minnst tvö, séu skráð í Þjóðkirkjuna. Þau bera þá ábyrgð á hinu trúarlega uppeldi barnsins.

Greftrun

Sérhver sá sem andast á rétt á því að vera jarðsettur samkvæmt þeirri trú sem hann aðhylltist og hafi hann sagt sig frá kirkju og trú og fyrir ligggur ósk hans um að útförin verði borgaraleg ber að virða það. Sá sem sagt hefur sig úr kirkjunni er því undir þeim kringumstæðum ekki greftraður að sið kirkjunnar og að öllu venjulegu ekki heldur í vígðri mold. Í öllum stærri kirkjugörðum eiga utanþjóðkirkjufólk og trúleysingjar víst leg. Ef hinn látni kýs að liggja í vígðri mold þrátt fyrir að hafa sagt sig frá kirkjunni og trúnni, hefur hinsvegar verið venja að virða þá ósk.
Ef engin ósk hins látna liggur fyrir um borgaralega greftran fer útförin fram samkvæmt óskum aðstandenda og gæti því verið kirkjuleg þótt hinn látni hafi ekki verið í kirkjunni, þó að meginreglan eigi að vera sú að prestar fari frekar að óskum hins látna en aðstandenda hans. Ef fjölskylda látins utanþjóðkirkjumanns er í þjóðkirkjunni fer útförin sjálf fram að sið hins látna, en haldin er sérstök kristin minningarathöfn með aðstandendunum.

Sálgæsla

Þegar fólk leitar til prests vegna vandamála sinna og er í þörf fyrir leiðbeiningu, huggun og sálgæslu er ekki venja að spyrja um trúfélagsaðild. Sá sem segir sig úr kirkjunni getur því leitað þessarar þjónustu prests eftir sem áður. Hið sama gildir í raun einnig þegar leitað er eftir þjónustu prests vegna hjúskaparstofnunar, skírnar eða útfarar. Löngun þess sem um það biður að athöfnin fari fram í kirkju, fyrir augliti Guðs og undir blessun hans, er metin meira en trúfélagsaðildin. Ekki er heldur spurt um trúfélagsaðild þegar leitað er eftir þjónustu safnaðanna, eins og barnastarfs, foreldramorgna, kórastarfs, félagsstarfs fyrir aldraða, eða sorgarhópa. Ekki frekar en þegar leitað er aðstoðar Hjálparstarfs kirkjunnar. Að þessu leyti verður engin breyting á þótt viðkomandi hafi sagt sig úr kirkjunni.

Í stuttu máli

Sá sem segir sig úr Þjóðkirkjunni hefur ekki lengur skyldur og nýtur þar engra réttinda nema þeirra sem verða til ef maki hans eða fjölskylda tilheyrir þjóðkirkjunni. Hann getur hins vegar notið allrar þeirrar almennu þjónustu sem prestar og söfnuðir veita enda er hún ætíð veitt öllum sem hennar leita óháð trúfélagsaðild.