Í tengslum við svar Einars Sigurbjörnssonar við spurningunni um hvort Jesús hafi verið Guð eða maður lagnar mig að koma með eina spurningu. Einar fjallar um Aríus og kenningu hans um að sonur Guðs væri eins konar millivera milli Guðs og annars skapaðs. Vottar Jehóva hafa verið duglegir við að halda þessari kenningu á lofti og þeir halda því einnig fram að sonur Guðs sé erkiengilinni Mikael. Því langar mig að vita hvort Aríus hafi einnig haldið því fram að sonur Guðs væri erkiengillinn Mikael eða er þessi kenning eingöngu komin frá vottum Jehóva?

Merking hugtaksins „höfuðengill“

Enda þótt oft sé talað um Míkael sem „erkiengil“ á íslensku er orðið sem notað er um hann í íslensku biblíuþýðingunni „höfuðengill“ og verður það notað hér. Orðin „erkiengill“ og „höfuðengill“ merkja það sama og eru notuð um það sama. Merking orðsins „engill“ er fyrst og fremst „sendiboði“ og er hann oft en þó ekki alltaf skilinn sem sérstök andavera sem gegni þjónustuhlutverki gagnvart Guði. Orðið „höfuðengill“ gefur því til kynna að um sé að ræða fremsta sendiboðann eða einn af þeim fremstu, hvort sem um andaveru er að ræða eða mann.[1]

Um tengsl Votta Jehóva við Aríus

Trúfélag Votta Jehóva telur að fljótlega eftir daga postulanna hafi frumkirkjan smám saman afvegaleiðst svo mjög fyrir tilstuðlan fráhvarfsmanna að sannur kristindómur hafi mikið til liðið undir lok allt þar til það var útvalið af höfuðenglinum Míkael til að verða skipulag Jehóva Guðs hér á jörðu árið 1919.[2] Þó svo að Vottar Jehóva telji að trúfræði Aríusar hafi í ýmsu verið áfátt og hann undir áhrifum frá margvíslegum villukenningum djöfulsins eins og svo margir samtíðarmenn hans, má samt finna dæmi um það í ritum trúfélags þeirra að litið hafi verið á hann sem fyrirrennara þeirra að því marki sem hann andmælti þrenningarkenningunni og reyndi þannig að sporna við frekari afkristnun fráhvarfsmanna frá sönnum kristindómi.[3] Vottar Jehóva myndu vafalaust margir hverjir telja Aríus líklegan til að hljóta upprisu í formi endursköpunar í þúsund ára ríkinu sem að þeirra mati verður komið á hér á jörðu í kjölfar orrustunnar við Harmagedón til þess að hann fái þar annað tækifæri til að læra sannleikann til fulls og hljóta eilíft jarðneskt líf í lok dómsdagsins. Má vera að einhverjir þeirra telji hann jafnvel þegar endurskapaðann sem andavera í hópi hundrað fjörtíu og fögur þúsundanna á himninum en sá hópur er sagður koma til með að aðstoða höfuðengilinn Míkael og engla hans við stjórnun jarðneska þúsund ára ríkisins á dómsdagstímabilinu.

Alloft hafa Vottar Jehóva og stundum jafnvel unitarar líka verið tilgreindir sem helstu arftakar aríusarsinna hvað varðar skilning þeirra á stöðu Jesú Krists gagnvart guðdóminum, þ.e. að hann sé aðeins millivera milli Guðs og manna en ekki önnur persóna þrenningar Guðs.[4] Er þá fyrst og fremst talað um síðari tíma endurvakningu hugmynda aríusarsinna um eðli Jesú Krists en sjálfir eru þeir mikið til taldir hafa liðið undir lok sem sérstök hreyfing á 8. öld. Þetta þýðir þó ekki að Aríus hafi lagt Jesúm að jöfnu við Míkael erkiengil að hætti Votta Jehóva, að aríusarsinnar hafi verið einsleitur hópur í kenningarlegum efnum og að engir hafi hafnað þrenningunni fram að unitörum og vottunum. Múslimar á Balkanskaganum eru t.d. margir taldir eiga rætur að rekja til bogumila, villutrúarhóps sem afneitaði þrenningunni, en þegar Tyrkir náðu yfirráðum yfir Bosníu-Herzegóvinu á 15. öld þar sem hann hafði leitað skjóls örfáum öldum áður vegna andstöðu bæði rétttrúnaðarkirkjunnar og rómversk-kaþólsku kirkjunnar gengu leiðtogar hans og meðlimir mikið til á hönd þeirra. Afneitunin á þrenningunni kann að hafa gert það að verkum að þetta fólk átti auðvelt með að aðlagast hinni islömsku guðsmynd en kenningar bogumila í gegnum tíðina voru þó í mörgu fjærri því að geta talist hliðstæða islams.[5]

Þótt líklegt sé að Aríus hafi verið undir áhrifum frá kenningum þess efnis að Jesús Kristur hafi verið höfuðengillinn Míkael[6] er í raun alls óvíst hvort hann hafi haldið því ótvírætt fram. Sjónarmið Aríusar hafa aðallega varðveist í skrifum helsta andstæðings hans, Aþanasíusar biskups, sem vitnar þar í bréf hans og ritverk. Samkvæmt þessum tilvitnunum leit Aríus á Jesúm Krist sem fyrsta sköpunarverk hins eilífa og umbreytanlega Guðs sem hafi skapað hann úr engu og því sé sonurinn lægra settur en faðirinn enda t.d. ekki alvitur eins og hann.[7] Að mati Aríusar var efnisheimurinn ennfremur runninn frá Jesú Kristi sem Orði Guðs enda hefði Guð ekki getað skapað hann sjálfur. Hann leit svo á að Guð væri svo fjarlægur mönnunum að þeir gætu hvorki þekkt hann né átt samfélag við hann. Að því marki er guðsmynd Aríusar sögð hafa verið í grundvallaratriðum grísk.[8]

Þrenningarsinnar sem segja að Míkael sé Jesús Kristur

Hvað varðar það að Jesús sé lagður að jöfnu við höfuðengilinn Míkael þá er því víða haldið fram í gagnrýnum ritum um trúfélag Votta Jehóva og kenningar þess að vottarnir hafi verið fyrstir til að gera það. Sú fullyrðing verður hins vegar að teljast röng þar sem dæmi eru um að ýmsir andstæðingar þrenningarkenningarinnar hafi fyrr á öldum gert það líka, svo sem bogumilarnir á Balkanskaganum á miðöldum. Þá má jafnframt finna dæmi um það í ýmsum fræðiritum að Jesús Kristur hafi verið lagður að jöfnu við höfuðengilinn Míkael í gegnum kirkjusöguna af þrenningarsinnum eins og Kalvín[9] og Wesley,[10] fyrst og fremst þó vegna þess hvernig honum er lýst í viðkomandi ritningartextum og vegna þess að nafnið Míkael merkir „Sá sem er eins og Guð“. Það þýðir samt ekki að ritskýringar þeirra hafi verið áþekkar kenningum vottanna þess efnis að höfuðengillinn Míkael hafi verið það fyrsta sem Guð skapaði og svo framvegis. Og satt að segja er ekki heldur þar með sagt að ritskýringar þeirra séu með öllu réttar hvað þetta varðar, a.m.k. eru þeir ófáir trúvarnarguðfræðingarnir sem lagt hafa sig í líma við að sýna fram á að Jesús Kristur og höfuðengillinn Míkael séu tvær aðgreindar persónur í heilagri ritningu.[11] Þeir þrenningarsinnar sem leggja höfuðengilinn Míkael að jöfnu við Jesúm Krist benda hins vegar á að það sem felist í hugtakinu „höfuðengill“ sé fyrst og fremst það að um sé að ræða fremstan allra sendiboða auk þess sem nöfn Drottins séu í raun harla mörg í allri Biblíunni og geti nafnið Míkael allt eins átt þar við líka.

Helstu heimildir um Míkael

Elstu heimildir þar sem engillinn Míkael er nafngreindur benda til þess að hugmyndir gyðinga um hann hafi fyrst tekið að mótast á tímum herleiðingar þeirra til Babýlon á 6. öld f.Kr. og eru dæmi um að trúarbragðafræðingar telji að þar hafi guð úr annarri eldri trúarhefð öðlast nýtt og harla jákvætt hlutverk.[12] Höfuðengillinn Míkael er nafngreindur í fjórum köflum í þremur ritum í Biblíunni, í Daníelsbók 10:13, 21 og 12:1 í Gamla testamentinu og Júdasi 9 og Opinberun Jóhannesar 12:7 í Nýja testamentinu, auk þess sem á hann er minnst í ýmsum gyðinglegum apokrýfarritum, svo sem í tengslum við gæslu á líkum Evu og Móse (sbr. t.d. Fyrstu Enoksbók og Opinberun Móse).[13] Þá er Jesús mikið til lagður að jöfnu við Míkael í Hirði Hermasar,[14] umdeildu kristnu apokrýfarriti sem talið er frá 2. eða 3. öld og var í miklum metum hjá ekki aðeins antiþrenningarsinnum á sínum tíma[15] heldur einnig ýmsum þrenningarsinnum á fyrstu öldum kristninnar, þar með töldum Aþanasíusi.[16] Auk þessa lögðu nokkrir af kirkjufeðrunum höfuðengilinn Míkeal að jöfnu við nokkra aðra ónafngreinda engla víðsvegar í Gamla testamentinu (1M 3:24; 2M 19nn; 4M 22:22, 5M 5nn og 2Kon 19:35) og eru jafnvel enn fleiri slík dæmi nefnd í ýmsum öðrum gyðinglegum og kristnum ritskýringum, svo sem textar sem ýmsir þrenningarsinnar hafa tilgreint sem dæmi um að persóna Jesú Krists hafi þá þegar gegnt þar sérstöku hlutverki (t.d. 1M 18-19, 32:24-30). Þó svo að Míkael sé yfirleitt nefndur höfuðengill eru kirkjufeðurnir ekki á einu máli um stöðu hans gagnvart öðrum englum og er hann ýmist settur ofar þeim öllum eða aðeins yfir ákveðinn flokk þeirra, jafnvel harla lágt settan.

Míkael sem höfuðengill átti svo eftir að gegna margvíslegu hlutverki sem verndarengill bæði lifandi og dauðra í kirkjusögunni og þá ekki síst sjúkra og kemur hann m.a. víða við sögu í myndlistarsögunni.[17] Þá hefur hann gegnt mikilvægu hlutverki í ýmsum öðrum trúarbrögðum og trúarhreyfingum, svo sem islam og nýöldinni.

Rök fyrir því að Jesús Kristur sé Míkael

Megin rökin fyrir því að Jesús Kristur og höfuðengillinn Míkael séu sama persónan í Biblíunni eru þau að það sem sagt sé um þá báða geti aðeins átt við um einu og sömu persónuna. Vottar Jehóva benda í því sambandi á að þeir séu báðir nefndir höfuðenglar (Jd 9 og 1Þ 4:16), hafi báðir vald yfir englum (2Þ 1:7 og Op 12:7), muni báðir láta rödd sína hljóma (Jh 5:28-29 og 1Þ 4:16), sigri báðir djöfulinn með himneskum hersveitum sínum (1M 3:15 og Op 12:7-9, 19:11-21), muni báðir ríkja sem konungar (Dn 7:14; 12:1 og Op 19:16) og muni báðir opna lífsins bók og dæma lifendur og dauða (Dn 12:1, Jh 5:28-29 og Op 3:5). Auk þess verði við upphaf valdatíma þeirra beggja ekki aðeins meiri hörmungartíð en nokkru sinni fyrr (Dn 12:1 og Mt 24:21-22) heldur muni viska og þekking einnig aukast til muna (Dn 12:3 og Mt 13:43).[18] Vottar Jehóva ganga þó lengra en þeir þrenningarsinnar sem leggja Jesúm Krist að jöfnu við Míkael erkiengil þegar þeir túlka þau orð höfundar Daníelsbókar sem valdatöku konungs að „einn af fremstu verndarenglunum“ muni „fram ganga“ á tíma endalokanna og upprisunnar (Dn 10:13, 21; 12:1). Jafnframt vísa þeir til þess að Jesús hafi ekki orðið Kristur fyrr en hann hafði sýnt fram á að hann væri þess verður þegar hann tók á fullorðinsaldri niðurdýfingarskírn og skýra þeir þannig hvers vegna Nýja testamentið gangi út frá því að hann megi ýmislegt eftir það sem englum sé annars óheimilt, þ.m.t. höfuðenglinum Míkael fyrir tíma þess (Jd 9 sbr. Mt 4:10; 16:23 og Mk 8:33).

Þeir tveir textar sem þykja hafa mest vægi varðandi þá kenningu að Jesús Kristur og höfuðengillinn Míkael séu sama persónan eru í Fyrra Þessaloníkubréfi þar sem segir að við endurkomu Drottins muni „sjálfur Drottinn ... stíga niður af himni með kalli, með höfuðengils raust og með básúnu Guðs“ og Opinberun Jóhannesar þar sem Míkael er í fyrri frásögunni sagður sigra drekann ásamt englum sínum en í síðari frásögunni sé það Jesús Kristur (sem Orðið Guðs og konungur konunga og Drottinn Drottna) sem sigri dýrið.

Rök gegn því að Jesús Kristur sé Míkael

Þeir gagnrýnendur ritskýringa trúfélags Votta Jehóva og kenninga þess sem aðgreina persónur höfuðengilsins Míkaels og Jesú Krists tilgreina fjölmörg atriði máli sínu til stuðnings. Þeir benda á að þótt orðið „höfuðengill“ sé jafnan notað í eintölu í þau fáu skipti sem það kemur við sögu í Biblíunni þýði það ekki þar með að höfuðenglarnir geti ekki verið fleiri enda vísi það aðeins til afmarkaðs hlutverks þeirra. Þar sem fram komi í Daníelsbók að Míkael sé „einn af fremstu verndarenglunum“ sé augljóst að hann sé þar meðal nokkurra jafningja. Það sé líka í fullu samræmi við englafræði gyðinga á ritunartíma síðustu rita Gamla testamentisins og alls Nýja testamentisins en í þeim hafi Míkael verið talinn einn af sjö slíkum englum. Þá benda gagnrýnendurnir einnig á að þó svo að Drottinn sé sagður „stíga niður af himni með ... höfuðengils raust“ geri slík raust hann ekki sjálfkrafa að höfuðengli enda sé aðeins um líkingu að ræða auk þess sem raustin sé augljóslega ekki hans sjálfs heldur aðeins nýtt af honum. Enn aðrir bæta því við að ef orðalagið gefi til kynna að hann sé höfuðengill vegna raustarinnar þá sé allt eins hægt að kalla hann Guð vegna básúnunnar, nokkuð sem sé í mótsögn við ritskýringu trúfélags Votta Jehóva.[19] Enda þótt hliðstæðar sögur séu að finna í Opinberun Jóhannesar af sigri höfuðengilsins Míkaels yfir drekanum og sigri Jesú Krists yfir dýrinu þýði það ekki þar með að um sömu persónuna sé að ræða enda megi sjá af samhengi alls ritsins að Jesús sé þar ofar öllum englum. Ekki verður heldur annað séð af t.d. skrifum Sigurbjarnar Einarssonar biskups en að hann aðgreini persónur Jesú Krists og höfuðengilsins Míkeals í ritskýringu sinni á Opinberun Jóhannesar en þar segir hann að Míkael hafi sem „einn höfuðenglanna“ verið „talinn einn sérstakur verndarengill Ísraels“ og verði það því hann sem muni fara „með hlutverk Krists í þessum hildarleik“.[20] Sömu sögu er að segja af Marteini Lúther sem aðgreinir höfuðengilinn Míkael hvarvetna frá persónu Jesú Krists í skrifum sínum og segir að kristnir menn eigi að trúa á Jesúm en ekki Míkael eða einhvern annan slíkan engil. Hann segir m.a.:

„Við finnum það hvergi skráð að trú á einhvern engil, hvort heldur sem er Gabríel eða Míkael, eða Jóhannes skírara eða Maríu mey, muni gera persónu að barni Guðs. Aðeins um Soninn er það sagt að Hann bjargi frá dauðum og gefi eilíft líf.[21]“

Það er samdóma álit gagnrýnenda úr röðum þrenningarsinna að þar sem Jesús Kristur hafi verið játaður sem m.a. „Konungur konunga og Drottinn drottna“ (Op 19:16) í frumkirkjunni hafi hann klárlega verið álitinn öllum englum æðri. Það sé ekki aðeins augljóst í Opinberun Jóhannesar heldur einnig í Hebreabréfinu sem andmæli sérstaklega þeim hugmyndum að Jesús Kristur hafi verið eða geti talist einhvers konar englavera. Þar segir að sem maður hafi Jesús Kristur orðið „englunum þeim muni meiri“ og skuli þeir allir tilbiðja hann enda hafi Guð aldrei sagt við nokkurn engil: „Þú ert sonur minn, í dag hef ég fætt þig. Eða: Ég vil vera honum faðir, og hann skal vera mér sonur!“ (Heb 1:4-6). Þvert á móti sé Jesús Kristur sagður þar sjálfur Guð (Heb 1:8) og hann lagður að jöfnu við Jahve Gamla testamentisins með beinni tilvitnun í Sálm 102:26-29 þar sem segir með orðalagi Hebreabréfsins:

„Þú, Drottinn, hefur í upphafi grundvallað jörðina,
og himnarnir eru verk handa þinna.
Þeir munu farast, en þú varir.
Allir munu þeir fyrnast sem fat,
og þú munt þá saman vefja eins og möttul,
um þá verður skipt sem klæði.
En þú ert hinn sami,
og þín ár taka aldrei enda.
(Heb 1:10-12.)“

Þá kemur og fram í Júdasarbréfi að höfuðengillinn Míkael hafi ekki einu sinni dirfst „að leggja lastmælisdóm á djöfulinn“ heldur hafi hann látið nægja að segja: „Drottinn refsi þér!“ (Jd 9.) Þar sem Jesús Kristur hafi hins vegar ítrekað lastmælt djöflinum (sbr. t.d. Mt 4:10; 16:23 og Mk 8:33) bendi það til þess að höfundar rita Nýja testamentisins hafi litið á Jesúm Krist og höfuðengilinn Míkael sem tvær aðgreindar persónur.

Aðrar mikilvægar trúfræðilegar röksemdarfærslur sem þrenningarsinnar nota gegn þeirri kenningu að Jesús Kristur sé ekki önnur persóna guðdómsins heldur aðeins engill sem kalla megi óæðri guð hjá Guði (sbr. þýðingu trúfélags Votta Jehóva á Jh 1:1) og trúa þurfi á eru m.a. þær að með því verði kristindómurinn að fleirgyðistrú í stað eingyðistrúar og að slík millivera geti ekki talist raunverulegur frelsari manna því að aðeins Guð geti frelsað.

Ályktun

Ljóst má telja af t.d. upphafskafla Hebreabréfsins að þar sé verið að andmæla hugmyndum þess efnis að Jesús Kristur hafi verið einhvers konar engill eða millivera sem sé fremst allra slíkra andavera. Aríus var því ekki fyrstur til að líta á Jesúm sem æðstan allra engla og þannig skapaðan af Guði heldur höfðu slíkar hugmyndir komist tiltölulega snemma á kreik, eflaust í því skyni að árétta vægi eingyðistrúar að hætti gyðinga eða samrýma boðskap frumkristninnar henni. Frumkirkjan var ekki á einu máli um alla hluti og var tekist á um kenningarleg efni innan hennar eins og glögglega má sjá í ýmsum ritum Nýja testamentisins og helstu apokrýfarritunum.

Þótt ekki komi fram berum orðum að Aríus hafi talið Jesúm Krist hafa verið Míkael erkiengil gæti það samt vel hafa verið sjónarmið hans. Enda þótt Aríus og Vottar Jehóva séu í megindráttum sammála um að Jesús Kristur hafi verið millivera milli Guðs og manna verður engu að síður að teljast ljóst að kenningar þeirra um hann fara að öðru leyti ekki fullkomlega saman. Og eins og t.d. Kalvín og Wesley myndu báðir taka undir þá er augljóst af helstu ritum Nýja testamentisins að Jesús Kristur er þar talinn vera sjálfur Drottinn Guð opinberaður sem önnur persóna guðdómsins sem hreinn maður af holdi og blóði, jafnt Guð og maður að eðli til (sbr. t.d. Jh 1:1-14 og Fl 2:5-11).

Tilvísanir

[1] Sjá t.d.: Grundmann, W.: „Angelos. A. In the Greek and Hellenistic World.“ Theological Dictionary of the New Testament. Ritstjórn: Gerhard Kittel & Gerhard Friedrich. Þýðing og stytting í eitt bindi: Geoffrey W. Bromley. William B. Eerdmans Publishing Company. Grand Rapids. 1985. Bls. 12.; Kittel, G.: „Angelos. C. The Doctrine of Angels in Judaism. D. Angelos in the NT.“ Theological Dictionary of the New Testament. Ritstjórn: Gerhard Kittel & Gerhard Friedrich. Þýðing og stytting í eitt bindi: Geoffrey W. Bromley. William B. Eerdmans Publishing Company. Grand Rapids. 1985. Bls. 13-14.

[2] Revelation. Its Grand Climax At Hand! Watchtower and Bible Tract Society. New York. 1988. Bls. 29-32, 63-65.

[3] Studies in the Scriptures. Series VII. The Finished Mystery. International Bible Students Association. Brooklyn. 1917. Bls. 23-44.; The Watchtower. 15. maí 1925. Bls. 149.; Cole, Marley: Jehovah’s Witnesses. The New World Society. Vantage Press. New York. 1955. Bls. 26-33.

[4] „Arianism.“ The New Encyclopædia Britannica. Volume I. Encyclopædia Britannica Inc. Chicago. 1985. Bls. 549-550.; Sjá ennfremur: „Arianism.“ Encyclopedia Britannica Online. Vefur: www.britannica.com/eb/article-9009410/Arianism.

[5] Latourette, Kenneth Scott: A History of Christianity. Beginnings to 1500. Volume 1. Prince Press. Peabody. 1997. Bls. 576-580, 612-614.; Davies, Norman: Europe. A History. Pimlico. London. 1997. Bls. 322-323.

[6] Benz, Ernest Wilhelm: „Christianity: Christian Doctrine.“ The New Encyclopædia Britannica. Volume 16. Encyclopædia Britannica Inc. Chicago. 1985. Bls. 342-372, einkum 352.

[7] Sjá t.d. nánar: Furuli, Rolf: The Role of Theology and Bias in Bible Translation. With a Special Look at the New World Translation of Jehovah’s Witnesses. Elihu Books. Huntington Beach. 1999. Bls. 139-140.

[8] Boer, Harry R.: A Short History of the Early Church. William B. Eerdmans Publishing Company. Grand Rapids. 1976. Bls. 113.

[9] Calvin, John: Commentaries on the Book of the Prophet Daniel. Volume 2. Þýðing: T. Myers. Baker Book House. Grand Rapids. 1979. Bls. 369.

[10] Wesley, John: John Wesley’s Commentary on the Bible. Ritstjórn: G. Roger Schoenhals. Zondervan. Grand Rapids. 1999.

[11] Sjá t.d.: Rhodes, Ron: Reasoning from the Scriptures with the Jehovah’s Witnesses. Harvest House Publishing. Eugene. 1993. Bls. 173-194.

[12] Lewis, James R. & Evelyn Dorothy Oliver: Angels A to Z. Ritstjórn: Kelle S. Sisung. Visable Ink. Detroit. 1996. Bls. 275-276.

[13] „Revelation of Moses.“ New Advent. Vefur: www.newadvent.org/fathers/0828.htm.

[14] Hirði Hermasar má lesa í enskri þýðingu J.B. Lightfoots á vefnum Early Christian Writings: www.earlychristianwritings.com/text/shepherd-lightfoot.html.

[15] Kelly, J.N.D.: Early Christian Doctrines. Harper. New York. 1978. Bls. 59-60, 143.

[16] Sjá t.d.: Bruce, F.F.: The Canon of the Scripture. Inter Varsity Press. Downers Grove. 1988. Bls. 77, 209-210, 259.

[17] Lewis, James R. & Evelyn Dorothy Oliver: Angels A to Z. Ritstjórn: Kelle S. Sisung. Visable Ink. Detroit. 1996. Bls. 277-279.

[18] Sjá t.d.: Reasoning from the Scriptures. Watchtower Bible and Tract Society. New York. 1989. Bls. 218.; Insight on the Scriptures. Volume 2: Jehovah–Zuzim and Index. Watchtower Bible and Tract Society. New York. 1988. Bls. 393-394.

[19] Reed, David A.: Jehovah’s Witnesses Answered Verse by Verse. Baker Book House. Grand Rapids. 1986. Bls. 47.; Rhodes, Ron: Reasoning from the Scriptures with the Jehovah’s Witnesses. Harvest House Publishing. Eugene. 1993. Bls. 182-183.

[20] Sigurbjörn Einarsson: Opinberun Jóhannesar. Skýringar. Ísafoldarprentsmiðja. Reykjavík. 1957. Bls. 142.

[21] Luther, Martin: Luther’s Works. Volume 22. Sermons on the Gospel of St. John. Chapters 1-4. Ritstjórn: Jaroslav Pelikan. Concordia Publishing House. Saint Louis. 1957. Bls. 364.

Bjarni Randver Sigurvinsson