Hvenær var byrjað að boða kristna trú á íslandi?

Í þessu sambandi er rétt að byrja á að velta því fyrir sér hvernig kristin trú er boðuð. Þar er einkum um tvær leiðir að ræða, boðun frá manni til manns og formlegt kristniboð. Fyrri leiðin felst í því að einstaklingur vitnar um trú sína fyrir öðrum og vinnur hann til fylgis við hana. Á þennan hátt er einkum talið að kristni hafi breiðst út í Rómaveldi hinu forna. Formlegt kristniboð felst aftur á móti í því að ákveðinn aðili, oft kirkjulegur eða veraldlegur valdsmaður, sendir sérstakan trúboða til ákveðins landsvæðis, þjóðflokks eða þjóðarbrots eða janfvel áhrifaríks og valdamikils einstaklings með það að markmiði að koma á fót kirkju á nýju landssvæði. Slíkt trúboð skipti miklu fyrir kristnitöku germanskra og þar á meðal norrænna þjóða.

Sé spurt um boðun frá manni til mans má reikna með að slík boðun trúar sé jafngömul byggð í landinu. Frá upphafi voru íbúar landsins í margháttuðum tengslum við hinn kristna heim og ætla má að í landinu hafi verið fólk sem játaði kristni í einhverri mynd allt frá landnámi. Að sögn Landnámabókar komu kristnir menn til landsins á landnámsöld. Í ritinu kemur þó fram sá skilningur að kristni hafi ekki haldist í ættum heldur liðið undir lok og landið verið alheiðið í 120 ár. Þetta er í sjálfu sér ekki ólíkleg skýring og byggist hún þá á því að kristni fær ekki þrifist til lengdar án þjónustu presta og biskupa og án þess að kirkjustofnun komist á laggirnar. Forsendur fyrir slíku hafa ekki verið í landinu við upphaf byggðar og því líklegt að afkomendur kristinna landnámsmanna hafi hneigst að norrænum átrúnaði. Hér skal þó gengið út frá því að allt þetta tímabil hafi einhverra áhrifa kristni gætt í landinu án þess að þau verði kortlögð með hjálp sögulegra heimilda. Líklegra er að fornleifafræðirannsóknir bregði ljósi á þau áhrif í framtíðinni.

Samkvæmt misgömlum miðaldaheimildum hófst formlegt kristniboð hér um 980 og stóð með hléum í tvo áratugi eða fram að kristnitöku um aldamótin 1000. Er sagt frá starfi fjögurra nafngreindra einstaklinga; Þorvaldar víðförla og Friðriks biskups er einkum störfuðu á vestanverðu Norðurlandi, Stefnis Þorgilssonar sem starfaði á Vesturlandi og Þangbrands sem fór víða um landið. Raunar má segja að starf þeirra Þorvaldar og Friðriks séu á mörkum þess að geta talist formlegt trúboð. Þangbrandur hlýtur hins vegar að teljast uppfylla öll skilyrðin sem lýst var hér að framan. Þá má geta þess að frásagnir af trúboði hans eru traustastar. Ef til vill ber því að telja hann eina þekkta trúboðann hér á landi. Ef sú leið er farin má líta svo á að formlegt trúboð hafi aðeins staðið hér yfir í tvö til þrjú ár á tímabilinu 995-1000.

Til að fylla út í þá brotakenndu mynd af trúboðssögu Íslands sem hér hefur verið dregin upp verður að gera ráð fyrir að mun fleiri hafi komið við sögu en hér voru nefndir, tilviljunarkennd áhrif kristni hafi verið mikil og að hér hafi starfað óþekktir trúboðar a.m.k. á 10. öld. Þó verður umfram allt að hafa það í huga að trúboðsskeiðinu í íslenskri sögu lauk ekki með kristnitökunni heldur stóð það fram eftir 11. öld. Frá því skeiði eru þekktir ýmsir erlendir trúboðsbiskupar. Kristnitakan kom því ekki á kirkju í landinu heldur skapaði hún fyrst og fremst traustari lagagrunn fyrir trúboð og trúskipti.

Frekari upplýsingar sjá: Hjalti Hugason, 2000: Frumkristni og upphaf kirkju. Kristni á Íslandi 1. b. Reykjavík, Alþingi.

Hjalti Hugason