Í Da Vinci lyklinum er sagt að Jesús hafi bara verið maður en að á prestastefnunni í Níkeu árið 325 hafi verið ákveðið að hann væri Guð? Er þetta rétt?

Ég þakka fyrir þessa spurningu og skal reyna að svara henni í fáum orðum. Það er vissulega rétt að árið 325 var haldinn mikill fundur í borginni Níkeu sem olli þáttaskilum í kristnisögunni. Það er raunar ekki rétt að kalla fundinn prestastefnu heldur var um að ræða fund biskupa hvaðanæva úr kristninni og slíka fundi hafa Íslendingar nefnt kirkjuþing. Fyrir þinginu í Níkeu lá að skýrgreina hvert væri samband Jesú og Guðs eða í hverju guðdómur Jesú Krists væri fólginn. Menn greindi ekki á um að Kristur væri Guð heldur snerist deilan um hvers konar eða hvers eðlis guðdómur Krists sé.

Frá upphafi sögu sinnar hafa kristnir menn játað Jesú sem Drottin og heitið Drottinn gefur Jesú guðlega tign umfram aðra. Elstu heimildir um kristna trú, en það eru bréf Páls postula í Nýja testamentinu, eru einhuga um þá játningu. Í því sambandi má vitna í 2. kapitula Filippíbréfsins þar sem Páll hvetur söfnuðinn með orðunum: „Verið með sama hugarfari sem Jesús Kristur var.“ (Fil 2.5) Í framhaldinu lýsir hann hugarfari Jesú Krists með því að vitna í sálm sem söfnuðinum hefur verið kunnur:

Hann var í Guðs mynd. En hann fór ekki með það sem feng sinn að vera Guði líkur. Hann svipti sig öllu, tók á sig þjóns mynd og varð mönnum líkur. Hann kom fram sem maður, lægði sjálfan sig og varð hlýðinn allt til dauða, já, dauðans á krossi.
Fyrir því hefur og Guð hátt upp hafið hann og gefið honum nafnið, sem hverju nafni er æðra, til þess að fyrir nafni Jesú skuli hvert kné beygja sig á himni, jörðu og undir jörðu og sérhver tunga játa Guði föður til dýrðar: Jesús Kristur er Drottinn. (Fil 2.6-11)

Þarna segir að Jesús Kristur hafi átt tilveru með Guði frá öndverðu en ekki litið á það sem eigin eign að vera Guði líkur heldur svipt sig öllu, lægt sjálfan sig og gerst maður. Sem maður lifði hann í hlýðni sem endaði í dauða á krossi. En krossinn var ekki endalok hans heldur hóf Guð hann upp í dýrð til sín og gaf honum það nafn sem er æðst allra nafna, nafnið Drottinn. Fyrir því nafni verða allir að beygja sig, háir og lágir, og játa einum munni: Jesús Kristur er Drottinn.
Filippíbréfið er skrifað um árið 55 eða rúmlega 20 árum eftir krossfestingu og upprisu Jesú.
Lofsöngurinn sem Páll vitnar í er eldri en bréfið og sýnir að kristnir menn lofsungu Kristi sem Drottni frá upphafi. Orðið Drottinn er heldur ekki hversdagslegt orð. Það er kyrios á grísku og í þýðingu Gamla testamentisins yfir á grísku var hið heilaga heiti Guðs Jahve þýtt með kyrios. Þar með er söfnuðurinn þegar hann syngur Jesú lof sem kyrios að lofsyngja hann sem Guð.

Þessi játning Jesús er Drottinn hefur verið einingarband kristinna manna frá öndverðu og allt til þessa dags. Það hefur oft verið veist að þeirri játningu og á fyrstu öldum kristninnar var einbeittri játningu kristinna manna um Krist sem Drottin oft svarað með ofsóknum og þurftu margir kristnir menn, karlar jafnt sem konur, að gjalda þá játningu með lífi sínu. Píslarvottarnir gengu glaðir í dauðann og sungu Jesú lof í pyntingum og harðræði og báðu óvinum sínum líknar og miskunnar af því að þeir játuðu að vald Jesú Krists, væri eilíft vald og sterka því valdi sem ofsótti þá. Og vald Jesú Krists er vald kærleikans og miskunnseminnar. Þess vegna eru kærleikur, fyrirgefning, umhyggja og miskunnsemi grundvallargildi mannlífsins.

Síðasta skipulagða ofsóknin gegn kristnum mönnum í Rómaveldi hinu forna hófst árið 303 og stóð með nokkrum hléum í upp undir áratug. Þessi ofsókn hófst að undirlagi keisarans Diocletianusar (245-312) og var mjög blóðug. Eftirmaður Diocletianusar var Konstantínus mikli sem árið 313 veitti kristnum mönnum trúfrelsi og 12 árum síðar kallaði saman kirkjuþingið í Níkeu. Ástæðan fyrir því að þingið var kallað saman var sú að miklar deilur höfðu þá geisað meðal kristinna manna í austurhluta ríkisins vegna kenninga prests nokkurs í Alexandríu sem hét Aríus. Hann var mjög vinsæll prédikari og sálmaskáld. Í prédikunum sínum og sálmum leitaðist hann við að skýra samband Jesú við Guð. Hann nefnir Jesú son Guðs og orð Guðs eins og tíðkast hafði allt frá dögum Nýja testamentisins en hann útskýrði hugtökin sonur og orð með þeim hætti að hlaut að vekja andstöðu. Að hans mati var sonur Guðs eða orð Guðs það fyrsta sem Guð skapaði og síðan verkfæri hans við að skapa allt annað. Þannig áleit hann að sonur Guðs væri eins konar millivera milli Guðs og annars skapaðs, æðra en það sem skapað er en óæðra Guði sjálfum. Sonur Guðs eða orð fæddist síðan sem maður í Jesú frá Nasaret í því skyni að frelsa mennina.

Ástæða þess að kenningar Aríusar vöktu svo miklar tilfinningar var sú að blóð píslarvottanna sem látist höfðu í ofsókn Diocletianusar var varla þornað þegar hann fór að syngja Jesú lof sem hálfguði, milliveru milli skaparans og hins skapaða. Píslarvottarnir höfðu einmitt látið líf sitt fyrir það að þeir tilbáðu Jesú sem Guð og neituðu að tilbiðja keisarann. Og píslarvottarnir höfðu tilbeðið Jesú sem Guð en ekki sem hálfguð eða milliveru milli Guðs og manns. Allt tal um milliveru fannst andstæðingum Aríusar vera hliðstætt kenningum sem leiddu til keisaradýrkunarinnar. Því risu söfnuðirnir upp gegn Aríusi að sú tilbeiðsla sem hann hvatti til var einfaldlega of langt frá tilbeiðslu kristins safnaðar.

Konstantínusi keisara runnu þessar deilur til rifja því að hugsjón hans var sú að kristin trú yrði einingarband ríkisins. Því fannst honum nauðsynlegt að biskuparnir kæmu saman til þings til þess að greiða úr málum. Þingið kom saman í júní árið 325 í borginni Níkeu í Litlu-Asíu sem nú heitir Isnik og er í Tyrklandi. Á þinginu var gengið frá eftirfarandi samþykkt:

Vér trúum á einn Guð, föður allsvaldanda,
skapara alls bæði sýnilegs og ósýnilegs.
Og á einn Drottin Jesú Krist, son Guðs,
sem er einn fæddur af föður
þ.e.a.s. af veru föðurins,
Guð af Guði,
ljós af ljósi,
sannur Guð af sönnum Guði,
fæddur, ekki skapaður,
af sömu veru og faðirinn
og er allt skapað fyrir hann
bæði það sem er á himni og það sem er á jörðu,
sem vegna vor mannanna og oss til sáluhjálpar
sté niður og tók hold og varð maður,
píndist og reis upp á þriðja degi,
steig upp til himna og mun koma að dæma lifendur og dauða.
Og á heilagan anda.

Þessi játning er að stofni til alþekkt trúarjátning sem notuð var við skírnarfræðslu og við skírnarathöfn í Austurlöndum. Inn í hana er bætt orði sem útskýrir eðli guðdóms sonarins. Það er orðið „af veru föðurins“. Með því orðasambandi vildu biskuparnir tjá að Guð faðir og Guð sonur deildu sama guðdómi, sama guðdómlega eðli, vilja og mætti.

Ég hlýt því að svara spurningu þinni neitandi. Fyrir daga Níkeuþings var Jesús Kristur tilbeðinn sem Guð. Aríus prestur túlkaði guðdóm Jesú þannig að fólki fannst dregið úr raunverulegum guðdómi hans svo að kristin tilbeiðsla væri í raun tilbeiðsla þess sem ekki væri Guð. Á Níkeuþinginu var ekki fundin upp ný trú heldur skilgreint hvað kristnir menn eigi við þegar þeir tilbiðja Jesú. Þá tilbiðja þeir Jesú son Guðs sem er að guðdómi jafn Guði föður sínu og deilir með honum sama eðli, sama vilja og sama mætti.

Bestu kveðjur,
Einar