Hvað er gnostik?

Komdu sæll.

Gnóstíkismi er safnheiti yfir trúarlegar og heimspekilegar hugmyndir, sem urðu áberandi bæði innan kristni, gyðingdóms og annarra trúarbragða við upphafs tímatals okkar. Í kjölfar landvinninga Alexanders mikla blandaðist grísk menning og hugsun við menningu og hefðir Mið-Austurlanda og hefur þetta tímaskeið verið kennt við hellenisma. Gnóstíkin verður til á þessum tíma.

Tvíhyggja efnis og anda
Gnóstíkin er í raun tilraun manna til að skilja heiminn í kringum sig og svara spurningum eins og af hverju heimurinn sé svona illur og hvert sé hið sanna eðli mannsins. Og svörin, sem gnóstíkearnir gáfu sér voru þau að skilja á mjög róttækan hátt á milli efnis og anda. Hold, efni og myrkur var parað saman og sagt vera andstæða andans, ljóssins og sannleikans. Þess vegna héldu margir gnóstíkear því fram að veröldin væri ill og jafnvel sköpuð af einhverjum öðrum en hinum algóða Guði, sem elskar mennina og vill hjálpa þeim. Hér er með öðrum orðum skilið á milli skaparans og endurlausnarans. Þetta er ástæðan fyrir því að sumir kristnir gnóstíkear höfnuðu alfarið Gamla testamentinu og töldu að guð þess væri allt annar guðdómur en sá sem Kristur boðaði.

Orðið gnosis merkir þekking og er nafnið gnóstík eða gnóstíkismi dregið af þessu orði. Þekkingin var lykilhugtak hjá gnóstíkeum. Hér er ekki átt við einhverja fræðilega þekkingu heldur þá trúarlegu þekkingu eða guðdómlegu uppljómun sem freslar manninn úr viðjum holdsins og illskunnar. Í Filippusarguðspjalli stendur: “Sá sem þekkir sannleikann er frjáls en vanþekking er fjötur.”

Gnóstíkear álitu manninn samsettan úr líkama og sál. Í sálinni byggi guðdómsneisti eða andi, sem þyrfti að virkja með þekkingu og sérstökum helgiathöfnum. Endurlausn sálarinnar væri fólgin í upphafningu hennar, sem yrði möguleg eftir dauðann þegar sálin hefði afklæðst þeirri flík, sem líkaminn er.

Kristsfræði
Sökum þess að gnóstíkear litu á hold og anda sem ósættanlegar andstæður þá varð Kristsfræði þeirra nokkuð sérstök. Gnóstíkear eins og Cerinthus greindu til dæmis á milli Krists og Jesú. Maðurinn Jesú var að þeirra áliti sonur Maríu og Jósefs en ekki sonur Guðs. Við skírnina hefði Kristur tekið sér bólstað í honum. Andi Krists kom yfir hann í líki dúfu. Kristur yfirgaf svo Jesú áður en kom að pyntingum hans og dauða. Hjá Cerinthusi er Jesús nokkurs konar fóstursonur Guðs. Aðrir gnóstikear gengu enn lengra og álitu að Jesús Kristur hefði einungis birst í sviplíkama hér á jörðu. Eru þeir nefndir doketistar. Þeir benda á að Heilagur andi, Sophia, hafi komið yfir Maríu og því hljóti afkvæmið að vera andlegt en ekki holdlegt.

Samtímamaður Cerinthusar, Basilides, var með svolítið aðra úrskýringu á dauða Jesú Krists og upprisu hans. Basilides áleit að í Jesú hefðu runnið saman í eitt hið jarðneska og Kristur, sem er ljós fagnaðarerindisins. Við dauða hans eyðist svo hið jarðneska eða glatar formi sínu en upp rís sálin, sem getur síðan stigið upp til himins þaðan sem hún er komin. Þannig verður tilgangur hjálpræðisverks Krists að skilja sundur það sem með hinni röngu sköpun hefur verið tengt saman.

Áhrif og útbreiðsla
Yfirleitt stofnuðu gnóstíkear ekki sjálfstæð trúarbrögð heldur störfuðu þeir í sérstökum hópum innan gyðingdóms og kristni. Frá þessu eru þó tvær mikilsverðar undantekningar en það eru manikear og mandear. Manitrúin var með verulega útbreiðslu í Asíu frá 4. öld og allt fram á 13. öld þegar framrás Mongóla lagði þessi trúarbrögð að velli. Mandear eru hins gnóstíkur sértrúarflokkur, sem lifað hefur fram á þennan dag í suðurhluta Íraks. Meðlimir hans eru reyndar ekki margir. Mandear eru að uppruna til gyðinglegur skírnarhópur. Sjálfir álíta þeir að Jóhannes skírari hafi verið einn úr þeirra hópi, - hvort sem sú skilgreining er rétt eður ei.

Gnóstíkisminn varð ekki að fjöldahreyfingu eða stórum trúarbrögðum ef frá er talinn manikeismi. Ástæða þess var sú að hreyfingar gnóstíkea voru yfirleitt fremur lokaðar gagnvart umhverfi sínu, enda höfðu þessir hópar neikvætt viðhorf til heimsins. Hins vegar er ljóst að gnóstískar hugmyndir höfðu margvísleg áhrif á hið kristna samfélag kirknanna.

Kveðja,
Magnús Erlingsson