Hvað er átt við þegar talað er um þjóðkirkju Íslendinga?

Hér er væntanlega átt við hina evangelisk lúthersku kirkju sem Stjórnarskrá lýðveldisins, 62. grein, skilgreinir að sé “...þjóðkirkja á Íslandi og skal ríkisvaldið að því leyti styðja hana og vernda.” Í lögum um Stöðu, stjórn og starfshætti þjóðkirkjunnar segir í 1. gr.: “íslenska þjóðkirkjan er sjálfstætt trúfélag á evangelísk lútherskum grunni.”

Hvað svo aftur felst í þessu heiti”þjóðkirkja” má margt segja. Ég álít það vera lýsandi heiti, sem höfðar til þess að það sé kirkja sem hafa sérstökum skyldum að gegna gagnvart þjóðinni allri og í þágu þjóðarinnar. Ríkisvaldið leggur henni þar með sérstakar skyldur á herðar og setur henni grundvallarreglur, þó að hún ráði sér sjálf í öllum meginatriðum innan marka laga og svo auðvitað þeirra marka sem skipan hennar og játningagrundvöllur leyfir henni.

Heitið Þjóðkirkja er ekki samheiti við “ríkiskirkja”. Þar er átt við stofnun sem er rekin og stjórnað af ríkinu. Það á ekki við um íslensku Þjóðkirkjuna. Íslenska Þjóðkirkjan nýtur sjálfstæðis gagnvart ríkisvaldinu, eignhelgi og frelsis um sín innri mál, stjórnun hennar er í höndum kirkjunnar sjálfrar, kirkjan skipar málum sínum með starfsreglum og ríki og kirkja semja sín á milli um td. fjármál.
Trúargrundvöllur Þjóðkirkjunnar felst í þessu heiti “evangelisk lúthersk”. Þar er vísað til siðbótar Lúthers á 16. öld. Lúthersk kirkja byggir á heilagri ritningu og hinum þremur fornu trúarjátningum sem er sameiginleg með bæði rómverks-kaþólsku og orþódox kirkjunum, og auk þess miðar hún við Ágsborgarjátninguna og Fræði Lúthers minni. Játningar kirkjunnar eru sameign almennrar kirkju, og Ágsborgarjátningin frá 1530 er samin innan ramma hinnar óskiptu kirkju Vesturlanda.

Íslenska þjóðkirkjan er sjálfstætt trúfélag á evangelisk lútherskum grunni. Þjóðkirkjan á rætur að rekja til frumkirkjunnar og játningar hennar. Trúararfur þjóðkirkjunnar er postulleg trú heilagrar almennrar kirkju.
Allt frá því að kristni kom í okkar land hefur fólk safnast hér til guðsþjónustu og helgrar iðkunar á helgum og hátíðum og á krossgötum ævinnar. Í kjölfar kristnitökunnar var kirkjan skipulögð á grundvelli rómversk-kaþólskrar kirkju og var því verki að mestu lokið á 13. öld. Á sextándu öld varð kirkjan á Íslandi aðskilin rómversku kirkjunni og endurskipulögð í samræmi við forsendur lúthersku siðbótarinnar. Vald konungs í kirkjumálum jókst og varð algert með einveldinu sem lauk með stjórnarskránni 1874. Þar er hin evangelisk lútherska kirkja skilgreind sem þjóðkirkja á Íslandi. Alla tuttugustu öldina hefur verið unnið að endurskipulagningu kirkjunnar og 1. janúar 1998 tóku í gildi þau lög sem marka sjálfstæði hennar og frelsi.

Líf og starf kirkjunnar hefur tekið miklum breytingum í aldanna rás. En meginþráðurinn hefur verið órofinn gegnum allar sviptingar og umbyltingar. Það er þjónusta orðs og sakramenta. Skipulag og starfshættir hafa tekið breytingum, samskipti ríkisvalds og kirkju hafa verið með ýmsu móti, fjárhagur kirkna og safnaða margvíslegur, en hér hefur alltaf verið til staðar kirkja sem þjónað hefur þjóðinni allri, kirkja á grundvelli postulanna og almennrar kirkju. Íslenska Þjóðkirkjan er skuldbundin þeirri sögu og arfi og því að bera hann fram til komandi kynslóða. Um það bera tæplega 300 sóknarkirkjur um land allt vitni, og margvíslegt safnaðarstarf, boðun, þjónusta og fræðsla sem unnin er á vettvangi safnaðanna.