Ég var að hugsa það er sagt að maðurinn er kominn af öpum en þá var ég að hugsa hvað er apinn kominn af.

Kveðja,
Fannar Logi

Komdu sæll.

Þá hugmynd að menn og apar séu skyldar tegundir má rekja til þróunarkenningar Darwins. Inntak hennar er á þá leið að tegundirnar séu allar af sama stofninum og því skyldar hver annarri þótt í mismiklum mæli sé. Tengsl manna og apa hafa af eðlilegum ástæðum vakið mesta athygli. Til gamans má benda á hvernig líffræðingurinn Richard Dawkins lýsir þeim í bók sinni, The Devils Chaplain (eða Kapellán Kölska eins og hún gæti heitið á íslensku):

„Ímyndaðu þér lesandi góður að þú standir við miðbaug á austurströnd Afríku. Ímyndaðu þér líka að þú getir leikið þér svolítið með tímann. Þú horfir í norður og með vinstri hönd þinni heldur þú í hægri hönd móður þinnar. Hún heldur í hönd móður sinnar, amma þín (sumsé) í hönd móður sinnar (langömmu) og svo koll af kolli. Hversu langt myndi nú keðjan ná í vesturátt þar til komið væri að sameiginlegum forföður manna og sjimpansa - að því gefnu að hver hefði 60cm fyrir sig? Jú, 500 km. vestar héldi einhver formóðirin í hönd hinnar sameiginlegu formóður þessara tveggja tegunda.

Þessi langa...langamma þín snýr sér nú og horfir í austur. Hún heldur áfram í hönd dóttur sinnar en með hinni höndinni heldur hún í hönd hinnar dóttur sinnar (systur þeirrar!). Sú horfir þá í suður - á systur sína. Nú tekur við ný keðja og gengur hún í austur. Systur haldast í hendur og frænkur horfast í augu! Skyldleikinn minnkar auðvitað með hverjum hlekk. Þegar komið er að austurströndinni, þar sem þú stendur, er það auðvitað sjimpansi - sem horfir í augu þín.“

Með þessum hætti vill hann benda á að greinarmunurinn á einstökum tegundum - mönnum og sjimpönsum í þessu tilviki - er ekki eins afgerandi og margur ætlar. Smávægileg frávik til lengri tíma leiða til þess á endanum að tegundirnar greinast í sundur hver með sín sérkenni en einnig sameiginlega þætti.

Hugmyndir þessar stangast að sumra mati á við þá trúarafstöðu kristinna manna að Guð hafi skapað heiminn, lífið og manninn. Harðar deilur hafa staðið milli þróunarsinna og s.k. sköpunarsinna um það hvort kenna eigi þróunarkenninguna í skólum - og þá hvort bjóða eigi upp á kennslu í líffræði byggða á sköpunarsögunni sem mótvægi. Deilur þessar eru síst í rénun og hafa, ef eitthvað er, færst í aukana undanfarið.

Átök þessi eru þó einkum bundin við rómversk kaþólsku kirkjuna og kirkjudeildir sem byggja á kalvínskum grunni. Í þeirri kirkjudeild sem Þjóðkirkjan íslenska tilheyrir hefur löngum verið litið svo á að skynsemi og trú séu ekki andstæður heldur tveir þættir í mannlegu eðli sem þurfa hvor tveggja að njóta sín og blómstra. Ólíkt því sem var víða sunnar í álfunni og vestanhafs voru voru t.d. ekki hörð átök á milli kirkju og upplýsingarmanna á sínum tíma. Upplýsingin kom að hluta frá kirkjunni sjálfri sem beitti sér fyrir því að bæta hag fólks og efla fræðilegt skólastarf og kennslu. Hið sama á við um önnur afrek mannsandans eins og þau sem hér eru til umræðu. Þróunarkenning Darwins mætti þannig lítilli andstöðu á Norðurlöndum þegar hún var sett fram.

Evangelísk lúthersk kirkja boðar að maðurinn fái aldrei skilið og sundurgreint skaparann með sama hætti og hann getur krufið ákveðna hluta sköpunarverksins til mergjar. Þess vegna hefur kirkjan ekki kosið að berjast gegn framgangi vísindanna, öðru nær. Kirkjan fagnar því þegar frjáls hugsun fær að dafna. Kirkjan vill stuðla að bættum lífskjörum og möguleikum á því að vinna bug á þeirri ógn sem stafar að mannkyni og lífríkinu. Af sömu ástæðum hvetur hún líka til þess að menn gæti hófs á vissum sviðum. Hrokinn er einn af hættulegustu eiginleikum mannsins og kirkjunni ber að vara fólk við því að láta hann ná tökum á sér. Gildir þá einu hvort um er að ræða kóng eða prest - nú eða vísindamann.

En víkjum aftur að mönnum og öpum. Menn eru víst ekki komnir af öpum í þeim skilningi að núlifandi apar séu forfeður mannsins. Menn og apar eiga sér hins vegar sameiginlegan forföður sem talinn er hafa verið uppi fyrir um 15 milljónum ára. Í anda þess sem að ofan var ritað er mælt með því að frekari upplýsinga um skepnu þessa og aðrar henni skyldar verði aflað á Vísindavefnum (www.visindavefurinn.hi.is).

Bestu kveðjur,
Skúli