Til hvers er kirkja? Hvað gerði Jesús Kristur? Hvert er erindi hans í aðstæðum samtíðar? Strandarkirkja er merkilegur staður trúar, á sér hrífandi og íhugunarverða hefð og er líka vitnisburður um kristni, sem lifir óháð stærð safnaðar og jafnvel án nærsafnaðar. Sérleikur Strandarkirkju leitar á hugann og í stóru samhengi kirkju í samfélagi Íslendinga.

Björgun og áheit
Sagan um upphaf kirkjunnar á Strönd er, að ungur bóndi hafi verið að koma með timburfarm frá Noregi til gerðar eigin húss. Illvirðri gerði áður en skipið náði landi. Skipverjar fengu ekki við veður ráðið og bóndinn fylltist örvæntingu. Í dauðaskelfingu hét hann að gefa viðinn til kirkjubyggingar á þeim stað, sem landi væri náð. Þegar hann hafði heitið þessu birtist honum ljósengill fyrir stefni skipsins og varð þessi sýn stefnumið sem síðan var stýrt eftir. Engillinn fór fyrir skipinu gegnum brimgarðinn og barst skip, fólk og farmur þannig inn á vík, sem síðan nefndist Engilsvík. Ofan við malarkambinn reis síðan Strandarkirkja.

Þessi saga, sem er auðvitað helgisögn, er talin vera frá 12. öld og hefur síðan verið sögð og endursögð. Strandarkirkja hefur alla tíð verið áheitakirkja og verið mörgum nokkur sálarfesta í ágjöfum og róti lífsins. Áheitatrúin tjáir traust á æðri mátt og áheit birta jafnframt vitund um, að máttur hins heilaga þéttist og magnist á ákveðnum stöðum, við sérstakar aðstæður og í ákveðnu samhengi. Áheitastaðir verða þeim sem tengjast þeim heilagir staðir, táknstaðir og jafnframt farvegir og staðfestingarreitir krafts og æðri gilda. Og enn í dag komum við í Strandarkrikju við Engilsvík – til að vitja máttar, hins heilaga, ljósengils, þess guðlega stuðnings, sem hjálpar okkur á vondum dögum en líka góðum. Enn leitar fólk í Strandarkirkju og eftir að þessari athöfn lýkur mun ég skíra tvö börn í krafti þess, sem verndar þessa kirkju, þenna stað og reyndar alla veröldina.

Þróun kirkjunnar
Í vikunni hefur tvennt leitað á huga minn. Annað er kraftur í kirkju nærsamfélagsins, í hverfiskirkjunni. Hitt er skipan og þróun íslensku þjóðkirkjunnar. Hvert stefnir hún? Hvert stefna kennimenn henni, hvert stefna stjórnir hennar og hvert stefnir almenningur? Nýtur kirkjan trausts eða er traustið köflótt allt eftir því við hvað er átt og hverja? Gagnrýni dynur á þjóðkirkjunni og flæðir á vefnum. Ærin tilefni hafa gefist, ljót mál verið rædd og á Guðs “gæslulýð” bornar hræðilegar sakir. Prédikunarstóll er ekki og má aldrei að vera vettvangur dóma. Því mun ég ekki ræða ávirðingar hér. Hins vegar vekur athygli mína hversu mörgum er misboðið og hrópa. Og það má öllum ljóst vera, að við sem kirkja eigum og megum aldrei að líða að fólk, allra síst prestar eða starfsfólk kirkjunnar, geti stöðu sinnar vegna framið glæpi. Við eigum ekki þagga eða kæfa mál sem varða óhæfu, hver sem hún er og hverjir sem eiga í hlut. Því fagna ég gagnrýni. Kirkja, sem engin gagnrýnir er ekki burðug og kirkjuna á og má gagnrýna. Hana þarf að rýna til gagns. Hin lútherska kirkja á í hefð sinni afar sterka áherslu á að kirkjuna þurfi stöðugt að endurskoða og bæta. Og við megum lifa í þessu viðhaldshlutverki, bótahlutverki, ecclesia semper reformanda. En hvert er hlutvek nútímakirkju og hvernig getur ungt fólk, almenningur í landinu, við öll, notið kirkjunnar best?

Ungt og glaðvakandi fólk
Fyrst nærkirkjan og vandræðalaus gleði kirkjulífsins. Þessa liðnu viku hef í mínu kirkjulega samhengi, á Högum og Melum Reykjavíkur, uppfrætt, ásamt öðrum, 80 ungmenni á sumarnámskeiði í fermingarfræðslu Neskirkju. Það hefur verið afar ánægjulegt. Börnin kunna meira af bænum en ég átti von á. Mig undrar visku þeirra. Þau hafa þroskaðri trú en margir kynnu að halda að óreyndu. Þau fara um kirkjuna sína án hiks, en virða hið helga og ganga vel um. Þau eru gagnrýnin og spyrja hiklaust erfiðustu spurninganna. Heilindin eru mikil, gagnrýnin óhvikul og leit sannleika skýr. Ég fagna þessu klára fólki. Ég er stoltur af að fá að þjóna þeim og framtíð Íslands. Kannski mætti draga saman afstöðu þeirra sem gagnrýna samstöðu með kristninni. Kirkjan þarf að gagnast þeim með sanni, þau standa með hinum kristna boðskap en þau hafa gagnrýni í sér og endurskoða stöðugt samstöðu í ljósi gilda og virkni.

Af kynnum mínum við meirihluta fermingarungmenna í mínum söfnuði hef ég enga ástæðu til að óttast um framtíð kristni eða þroska kristni. Unga fólkið gerir kröfu um, að kirkjan taki þátt í lífsglímu samtíðar. En það er jafnframt ljóst að þau hafa engan áhuga á gagnrýnislausum sið, götóttri kirkju eða þjónkun við hefðir og siði fortíðar - bara venjunnar vegna. Kirkjulíf verður að svara gildaleit fólks. Trú þessa unga fólks getur ekki lifað og þroskast nema hún eigi samhljóm við samtímagildi þeirra. Kirkjan, starfshættir hennar og trúin verða að ríma við – eða alla vega svara lífsmálum og lífsglímum samtímans. Annars verður þetta unga fólk heimilislaust í kirkjunni og fer þegar því er ekki þjónað með trúverðugu og ábyrgu móti. Kirkjan verður að lifa með fólki, en ekki á eftir fólki eða gegn því. Gagnrýnin samstað er dýrmæti í lífi fólks, þjóðar og kirkju. Við þurfum að efla með okkur iðkun gagnrýninnar samstöðu. Þá mun vel fara í samfélaginu almennt og kirkjunni sérstaklega.

Strandarkirkja og þjóðkirkjan
Vegna ferðar í Strandarkirkju hefur mér orðið tíðhugsað til hlutverks þessarar máttarkirkju við Engilsvík. Þetta er undrakirkja, við jaðar heimsins, á mörkum hafs og hins óbyggilega. Í því er að einhverju leyti fólgin hin sterka tilfinning af stað og krafti þessa kirkjuhúss. Og svo er helgisagan um mátt áheitanna samofin tilfinningu fyrir mörkum eða mærum í náttúrunni.

Á mig hefur leitað meginspurningin hvort Strandarkirkja sé kannski að verða tákn um stefnu þjóðkirkju samtímans, um hvað þjóðkirkjan sé að verða? Eru kirkjur þjóðarinnar, í bæjum, sveitum og þorpum landsins að verða táknstaðir á röndinni, á mörkum lífsins? Eru þær hús, oft lýst í myrkri, staðir sem hægt er að vita af og sjá til, eins og mikilvæg kennileiti sem eru eins og vegvísar, vegprestar? Er veruleiki kirkjunnar að færast út á kantinn, út úr almannarýminu og út á brún? Það fer enginn sæmilega óbilaður maður að kirkju í myrkri þótt upplýst sé. Getur verið, að menn vilji hafa kirkjuna þarna álengdar, en vilji ekki og hafi jafnvel enga þörf fyrir að vera í því húsi nema nokkrum sinnum og af ærnu tilefni - á stórhátíðum og á krossgötum æfinnar? Já, kirkjuhús eiga vitaskuld að vera falleg og það á að halda þeim vel við – um það er fólk almennt sammála. Kirkjunum eigi gott og ábyrgt fólk að þjóna, sem kunni til verka þegar á bjátar eða eitthvað ber við í lífinu, til góðs eða ills. Að öðru leyti eigi þjónar kirkjunnar ekki að trufla okkur, né nokkuð það að koma uppá, sem skemmir stemmingu okkar eða jákvæða fjar-vinsemd almennings til kirkjunnar. Þetta sem ég lýsi má kalla fjarkirkju til aðgreiningar frá allt annari kirkjuvitund, sem nefna má nærkirkju, sem vakningamenn leggja mikla áherslu á og kirkjudeildir tilfinninganna.

Jesús og opnun
Í texta þessa sunnudags er sagt frá undri og textinn sæmir undrastað. Jesús framdi gjörning og læknaði málhelti og heyrnarleysi. Í textanum segir, að Jesús hafi stungið puttunum í eyru hins daufdumba. Það er raunar kostulegt að Jesús hafi potað í eyrun á manni! Og svo vætir hann tungu hins málhalta með munnvatni sínu. Effaþa, segir hann – opnist þú. Og svo varð – hlustir opnust og málheimur líka, maðurinn heyrði og mælti.
Um þessa sögu má vitaskuld margt segja. Hún er hluti af kraftaverkahefð og leyndarhefð, sem liðast um þrjú fyrstu guðspjöllin. Tökum textann til okkar og samtíðar okkar. Opnum vitund og veru okkar gagnvart því, að þau sem hafa orðið fyrir alvarlegu ofbeldi geta oft ekki talað í áratugi og þurfa hjálp til að ná heyrn og máli. Kirkjan á að ganga erinda þeirra, iðka kraftaverk Jesú á fórnarlömbum og taka á gerendum. En lærisveinar Jesú, við öll, kristin kirkja og prestar þar með taldir, eigum að ganga erinda sannleika og réttlætis.

Strandarkirkja er áheitastaður, staður hins heilaga. Kirkjur eiga að vera staðir hins heilaga, ekki staðir fyrir fjármuni, heldur að vera farvegir fyrir kraftaverk í þágu lífsins, öruggir staðir þar sem fólk fær skjól, lækningu, styrk, heyrn og mál. Kirkja Krists á alltaf að þjóna lífinu og fólki. Við lendum öll einhvern tíma í krísu. Við erum á ferð með timbur okkar, verkefni, áhyggjur okkar og drauma, en svo dynja stórviðrin yfir, áföllin, eins og hendi sé veifað og háskinn getur verið skelfilegur. Táknsaga þessarar kirkju, Strandarkirkju, er um okkur og hvað getur gerst í lífi okkar. Í vanda og voða er andi Guðs alltaf innan seilingar og hjálpar okkur, beinir lífsfleyi okkar upp í Engilsvík, líka stórskipi landskirkna og heimskirkjunnar. Við þurfum ekki endilega að byggja ný kirkjuhús eða nýjar stofnanir, en við eigum skilyrðislaust að ganga erinda hins góða, beita okkur í þágu þess að heyrn batni, orð verði til lífs og varnar þeim sem hafa farið á mis við eitthvað mikilvægt. Nú sem endranær þurfum við engil Guðs, góða leiðsögn, fingur í eyru, vatn á tungu, til að kraftaverk verði, fólk mæli, daufir heyri, lífið lifi og draumar rætist. Opnist þú – það er orð dagsins og boð Guðs til síns lýðs, sinnar kirkju.
Amen

Prédikun í Strandarkirkju, Selvogi, 22. ágúst, 2010.

Textaröð: A 12. sd. eftir þrenningarhátíð

Lexía: Jes 29.17-24
Er ekki skammt þar til
Líbanon verður að aldingarði
og Karmel talið skóglendi?
Á þeim degi munu daufir heyra orð lesin af bók
og augu blindra sjá þrátt fyrir skugga og myrkur.
Þá mun gleði auðmjúkra aukast yfir Drottni
og hinir fátækustu meðal manna
munu fagna yfir Hinum heilaga Ísraels.
Kúgarinn verður ekki lengur til,
skrumarinn líður undir lok,
öllum, sem hyggja á illt, verður tortímt
og þeim sem sakfella menn fyrir rétti,
þeim sem leggja snörur fyrir þann sem áminnir í hliðinu
og vísa hinum saklausa frá með innantómu hjali.
Þess vegna segir Drottinn,
sem endurleysti Abraham, við ættbálk Jakobs:
Nú þarf Jakob ekki að blygðast sín lengur
og andlit hans ekki framar að fölna
því að þegar þjóðin sér börn sín,
verk handa minna, sín á meðal
mun hún helga nafn mitt,
helga Hinn heilaga Jakobs
og óttast Guð Ísraels
og þeir sem eru villuráfandi í anda
munu öðlast skilning
og þeir sem mögla láta sér segjast.

Pistill: 2Kor 3.4-9
Það er vegna Krists sem ég er svo öruggur frammi fyrir Guði. Ekki svo að skilja að ég sé sjálfur hæfur og geti eitthvað sjálfur heldur er hæfileiki minn frá Guði. Guð hefur gert mig hæfan til að vera þjónn nýs sáttmála sem ekki er ritaður á bók heldur er hann andlegur. Því að bókstafurinn deyðir en andinn lífgar.
Lögmálið var skráð með bókstöfum og höggvið á steina. Þó að þeir sem þjónuðu því dæju var dýrð þess slík að Ísraelsmenn gátu ekki horft framan í Móse vegna ljómans af ásýnd hans sem þó varð að engu. Hversu dýrlegri mun þá sú þjónusta vera sem fram fer í anda? Ef þjónustan sem sakfellir var dýrleg þá er þjónustan sem réttlætir enn þá auðugri að dýrð.

Guðspjall: Mrk 7.31-37
Síðan hélt Jesús úr Týrusarbyggðum, um Sídon og yfir Dekapólisbyggðir miðjar til Galíleuvatns. Þá færa menn til hans daufan og málhaltan mann og biðja hann að leggja hönd sína yfir hann. Jesús leiddi hann afsíðis frá fólkinu, stakk fingrum sínum í eyru honum og vætti tungu hans með munnvatni sínu. Þá leit hann upp til himins, andvarpaði og sagði við hann: „Effaþa,“ það er: Opnist þú.
Og eyru hans opnuðust og haft tungu hans losnaði og hann talaði skýrt. Jesús bannaði þeim að segja þetta neinum en svo mjög sem hann bannaði þeim því frekar sögðu þeir frá því. Menn undruðust mjög og sögðu: „Allt gerir hann vel, daufa lætur hann heyra og mállausa mæla.“

Um höfundinn