Þegar farísear heyrðu að Jesús hafði gert saddúkea orðlausa komu þeir saman. Og einn þeirra, sem var lögvitringur, vildi reyna hann og spurði: „Meistari, hvert er hið æðsta boðorð í lögmálinu?“
Jesús svaraði honum: „Elska skalt þú Drottin, Guð þinn, af öllu hjarta þínu, allri sálu þinni og öllum huga þínum. Þetta er hið æðsta og fremsta boðorð. Annað er hliðstætt þessu: Þú skalt elska náunga þinn eins og sjálfan þig. Á þessum tveimur boðorðum hvílir allt lögmálið og spámennirnir.“ Mt. 22:34-40

Við skulum biðja með orðum sr. Matthíasar Jochumsonar.

Ó, ljóssins faðir, lof sé þér,
að líf og heilsu gafstu mér
og, föður minn og bróður.
Nú sest ég upp, því sólin skín,
þú sendir ljós þitt inn til mín.
Ó, hvað þú Guð ert góður!

Þú býr á háum himnastól
og hefur skapað þessa sól
og alla veröld víða,
þú klæðir grösum fagra fold,
þú fæðir veikan orm í mold
og dýr og fuglinn fríða.

Þig lofa gjörvöll lífsins mál,
Þig lofar einkum mannsins sál,
Hún þekkir elsku þína.
Ég veit, minn Guð, þú verndar mig,
ég veit ég á að biðja þig,
sem tilbjóst tungu mína.
Amen.

Nú er runninn upp sá tími á Íslandi er við verðum hvað gleggst vör við lífið og mátt þess. Undan snjónum birtist jörðin sem hefur beðið þess að vakna að vetrardvala, með frjóanga sína, sem gægjast upp smám saman mót hækkandi sól. Lóan syngur „ dirrindí,“ lömbin komast á legg og blessuð sólin vekur okkur með kossi. Veturinn langi er liðinn og sumarið gengið í garð eins og við vissum og væntum.

Það er eins og nýtt líf kvikni við hver misserisskipti. Það eru ekki bara grösin, blómin, trén og fuglarnir sem taka við sér, heldur er eins og hvað verki á annað – náttúra og maður eru nátengdari en við gerum okkur grein fyrir frá degi til dags. Vorið hvetur menn til að rétta úr sér og rísa upp til nýrra verka. Og það er gaman að vera til.

En veturinn hefur farið misjöfnum höndum um Íslendinga og víða kemur í ljós kalin jörð og sums staðar líka kalin hjörtu. Og við geymum mörg í hugskotinu dökka mynd af óblíðri lífsreynslu frá því í vetur er öll þjóðin þjáðist og fann til, sjálfra okkar vegna og annarra – og við gátum bara andvarpað og stunið og beðið þeirrar einu bænar sem beðin verður yfirleitt:  „Drottinn, miskunna þú oss.“

Það gefur mönnum styrk á dimmum og köldum vetrarkvöldum, sú fullvissa að veturinn tekur enda og myrkur og kuldi flýr birtu og varma sólarinnar. Við vitum að við eigum sumarið víst.

Biblíuleg, kristin trú, gefur töluverðan gaum að „víddum tímans,“ að tímans rás – að því sem var, er og því sem verður – að fortíð, nútíð og framtíð.  Orðin „ frá upphafi,“ eilífð og „um aldir alda“ koma ítrekað fram á síðum Ritningarinnar og renna ljúflega inn í vitund lesandans. Biblían ber mikla virðingu fyrir því sem liðið er, sögunni, reynslunni – því að „fortíð skal hyggja er í framtíð skal byggja, eins og Einar Benediktsson orðaði það. En  ef við tölum um hið liðna, fortíðina í lífi hvers einstaklings, í sálfræðilegri eða sálgæslulegri merkingu, svo að segja, þá hvetur hin kristna trú okkar til að játa og gera upp fortíðarmistök okkar eða hina sáru reynslu, það sem við einu nafni getum kallað synd. Að horfast í augu við hana, að játa hana og iðrast og láta hana svo vera að baki, halda áfram lífsgöngu sinni og horfa fram á veginn í krafti fyrirgefningar og trúar.

Foreldrar mínir, sem báðir eru látnir, höfðu einn sið sem verður mér gjarnan hugstæður. Þau lásu saman bækur, og samlesturinn fór þannig fram að hún las upphátt fyrir hann – eða fyrir þau bæði – og svo ræddu þau gjarnan það sem þau lásu. Og litlu eyrun mín námu þetta allt að meira eða minna leyti – og í minningunni finnst mér sem þau hafi oftast verið að lesa ævisögur. Og það sem mér þótti ævisögur leiðinlegar!  Ég hugsaði með mér að þegar ég yrði stór skyldi ég aldrei lesa ævisögur!  En það fór auðvitað á annan veg og um nokkuð langt skeið hafa ævisögur verið mín uppáhalds bókmenntagrein. Reyndar kannski eins gott því oft er ég sem prestur í þeirri stöðu að rifja upp ævi og störf fólks. Við lestur ævisagna lærist manni fyrst og fremst að maðurinn er alltaf maður og tekst á við sömu tilvistarlegu vandamál og viðfangsefni frá einum tíma il annars þótt í breyttri mynd sé.

Skömmu fyrir jól jarðsöng ég konu sem fæddist árið 1918 og hefur lífshlaup hennar orðið mér afar hugstætt sem dæmi úr íslenskri alþýðumenningu á tuttugustu öld.

Hún fæddist að Fjallaskaga, ysta bæ við norðanverðan Dýrafjörð og var sú tólfta í aldursröð fjórtán barna foreldra sinna. Á þessum tíma var Evrópa öll drepin í dróma styrjaldarinnar miklu 1914 – 1918 og einhverjum þeim mestu vetrarhörkum sem sögur fara af. Þarna, við ysta haf, þar sem tímunum saman gat verið ókleift að hafa samband við annað fólk, heppnaðist bláfátækum foreldrum hennar að kenna stórum barnahópi klakklaust yfir bernskuárin. Það getur enginn núlifandi maður ímyndað sér þau lífskjör sem þarna var búið við. Það voru ekki mikil matarföng til og þegar vetur lagðist að, með grimmd og ísa, var erfitt um aðdrætti. Frostið var svo mikið í búri heimilisins að höggva varð sláturmat upp úr tunnum með öxi og bera til baðstofu og láta það þiðna áður en hægt var að neyta matarins.

Elstu synirnir voru mikið við sjóróðra, alveg frá fermingaraldri og dæturnar fóru jafnóðum og þær gátu eitthvað gert, í þá vinnu sem bauðst, aðallega voru það vinnukonustörf í efnaðra manna húsum.

Vinnuharkan var mikil og barnung þurfti þessi góða kona að fara í ýmsar áttir til að vinna.

Unga fólkið hafði sterka ábyrgðarkennd og samkennd því þeim skildist fljótt að framlag þeirra hafði meira en lítið  að segja í framfærslu heimilanna- og mestu máli skipti að standa saman og bera hag sinna nánustu meira fyrir brjósti en eigin hag. Lífsbaráttan var ýmist blíð eða stríð, veðrin stórfengleg og bylgjurnar háar í lífsins ólgusjónum, hvort sem var í mannheimum eða náttúruheimum. En saman stóð fólkið og ræktaði og hlúði að sínum sælureitum hvert með öðru.  Þessi kona vissi á hvern hún trúði, það var kjölfesta hennar og björgun, hún hafði ákveðinn áttavita í siðferðilegum og trúarlegum efnum, sem vísuðu henni leiðina.  

Í Spádómsbók Jeremía segir: „Svo mælti Drottinn: nemið staðar við vegina og litist um og spyrjið um gömlu göturnar, hver sé hamingjuleiðin, og farið hana, svo að þér finnið sálum yðar hvíld.“

Margir menn hafa haft að því nokkrar áhyggjur á undanförnum árum að siðferðislegur áttaviti Íslendinga væri orðinn meira en lítið laskaður og að það þyrfti að stilla hann upp á nýtt. Á tímum fátæktar og örbirgðar kynntist íslensk þjóð siðferðilegri hnignun á mörgum sviðum.  En það er eins og það sama sé upp á teningnum þegar tíðin er góð og smjör drýpur af hverju strái.

Það er ekki að ástæðulausu að menn óttast að fólk glati sál sinni á tímum skefjalausrar efnishyggju. Það er svo ótrúlega margt sem tekur mið af peningum og þeim lífsgæðum sem þeir geta veitt.

Allt er vegið og metið á vogarskálum verðgildisins.

Jafnvel hamingjan sjálf, sú eftirsótta tilfinning og veruleiki, er talin fáanleg fyrir peninga. En það er svo mikil blekking að treysta því að með því að streða úr hófi fram  við að afla og neyta, að þá öðlist manneskjan lífsfyllingu sína og hamingju.  Hamingjan býr ekki í skarkalanum og dýrð búðarglugganna, hún verðu ekki keypt.

Prestar og forstöðumenn kristinna trúfélaga í landinu geta borið vitni um það að í vetur hafi fólk í auknum mæli snúið sér til kirkjunnar og leitað ásjár hjá Guði í erfiðleikum sínum og vanmætti, með áhyggjur sínar og ótta. Það kemur ekki beinlínis á óvart, því það er sammannleg reynsla kynslóðanna að þegar maðurinn getur ekki meir, hvorki í eigin mætti né annarra, er Guð ákallaður. Og eitthvað breytist við þetta ákall.  Hugurinn verður rórri og angistin dvínar. Maðurinn skynjar að Guð er nálægur honum þegar hann í auðmýkt og með opnu hjarta felur honum málefni sín og vonir.  Og það hefur verið mesta gleði lífs míns í allan vetur að fá að bera áfram til fólks þann eilífa og sígilda sannleiksboðskap að „hvorki dauði né líf, englar né tignir, hvorki hið yfirstandandi né hið ókomna, hvorki kraftar, hæð né dýpt né nokkuð annað skapað muni geta gert okkur viðskila við kærleika Guðs sem birtist í Kristi Jesú, Drottni vorum,“ svo notuð séu orð Páls postula í Rómverjabréfinu.

Og hvað segir nú kirkjan á þessum tímum? Hvað ráðleggur hún?

Hún segir það sama og Jesús Kristur sjálfur sagði við þá sem spurðu hann á sínum tíma: „Þú skalt elska Drottin Guð þinn af öllu hjarta þínu, allri sálu þinni og öllum huga þínum. Og þú skalt elska náunga þinn eins og sjálfan þig. “ Þetta vill kirkjan segja við íslenska þjóð: Þú skalt elska.  Elska hvað?

Elska hvern? Þú skalt elska Guð og náunga þinn. Þetta hefur kirkjan viljað lifa, í vetur sem endranær. Að tilbiðja Guð, föður, sem og heilagan anda og að reka réttar þeirra sem minna mega sín, úti um allt land, að stuðla að og styrkja heilbrigða menningu í landinu, að efla sátt manna á milli og að telja kjark í fólk á erfiðum tímum.

Á þrengingartímum þurfum við að leggja rækt við allar hinar góðu dyggðir sem okkur hafa verið kenndar og innrættar af foreldrum okkar og gengnum kynslóðum. Að láta heilbrigða skynsemi ráða för þegar við ráðstöfum peningum okkar og efnislegum gæðum. Að njóta  þess sem við eigum nú þegar og sækjast ekki sífellt eftir einhverju nýju og einhverju meira þegar hið gamla er fullgott og nægjulegt.

Með því móti lærum við að meta allt hið góða sem lífið færir okkur í skaut og njóta samvista við þá sem eru okkur samferða í lífsgöngunni.  Þá finnum við til þakklætis í hjartanu og okkur verður tamt að tjá það þakklæti við þá sem við umgöngumst.

Á álagstímum, jafnt sem endranær, skulum við þó fyrst og fremst hvíla í Guði og styðja okkur við bænirnar, sakramentin og orð Guðs.

Að hvíla í Guði, eins og lítið barn hvílir rótt í fangi foreldra sinna og leggst til svefns í öruggu trúnaðartrausti þess að mamma og pabbi eru ekki langt undan. Orð Guðs minnir okkur á þetta: „Hann hylur himininn skýjum, sér jörðinni fyrir regni, lætur gras spretta á fjöllunum, gefur skepnunum fóður þeirra, hrafnsungunum þegar þeir krunka.“  Og úr II Korintubréfi: „Guð er þess megnugur að veita ykkur ríkulega allar góðar gjafir til þess að þið í öllu og ávallt hafið allt sem þið þarfnist og getið sjálf veitt ríkulega til allra góðar verka.“  Þessi fullvissa Orðsins byggir á því trúnaðartrausti að á bak við hvert andartak lífs okkar slær kærleiksríkt föðurhjarta sem finnur til með okkur og vill aðeins það besta okkur til handa.  Og það er vilji Guðs með manninn að hann lifi í sátt við sjálfan sig og Guð. Honum hefur verið gefið lífið og náttúran, heilsan og ástvinirnir. Honum er falið að hlúa að þessu öllu eins og kostur er en ekki að ganga á hlut umhverfisins í skefjalausri sókn í hluti sem hann telur sig ekki geta verið án.

Stjórnmálamönnum, kaupsýslumönnum, prestum, læknum, húsbændum og hverjum einstaklingi í sinni stétt og stöðu er lífsnauðsynlegt að bera ást og virðingu til alls sem lifir ef jafnvægi á að ríkja.  Og það er hið fullnægjandi líf að þekkja Guð og trúa því að ekkert geti gert mann viðskila við kærleika hans. Guð, sem er skapari þinn, endurlausnari og huggari, er ekki fjærri þér heldur nær en allt sem nálægt þér er þegar þú biður til hans.

Hr. Sigurbjörn Einarsson, biskup, orti:

Þú, Drottinn, átt það allt,
sem öðlumst vér á jörð.
Hver gjöf og fór, sem færum vér,
er fátæk þakkargjörð.

Vor eign og allt vort lán
þér einum heyrir til.
Þótt gætum vér það gefið allt,
vér gerðum engin skil.

Hér svíða hjartasár
hér sveltur fátækt barn,
Og vonarsnauður villist einn
um veglaust eyðihjarn.

Að létta bróður böl
og bæta raunir hans,
að seðja, gleðja, græða mein
sé gleði kristins manns.

Vér trúum á þitt orð,
þótt efi myrkvi jörð,
að miskunn við hinn minnsta sé
þér, mannsins sonur, gjörð.

Um höfundinn