Ég vaknaði um daginn við einhver torkennileg hljóð frammi á gangi. Eiginmaðurinn hraut eins og blöðruselur við hliðina á mér svo ég ákvað að ónáða hann ekki, heldur herti mig upp og læddist fram á ganginn með smá hjartslátt. Ég gat ekki annað en skellt uppúr þegar orsökin kom í ljós. Hljóðið barst raunar úr tveimur áttum, úr einu herbergjanna og af stigapallinum en þar leynast hamstrabúr yngstu barnanna. Hamstrarnir hlupu sem mest þeir máttu hvor í sínu búrinu á litlum hjólum sem gáfu frá ser hvin, hvin nægan til að vekja mig þrátt fyrir allar hroturnar.

Merkileg kvikindi hamstrar !

Nú í haust þegar kom að yngstu tveim börnunum að eignast gæludýr hafði ég auðvitað ætlað í krepputíð að hafa tvo hamstra saman í einu búri. Konan í búðinni taldi þessa fyrirætlun alls ekki skynsamlega því tveir hamstrar saman í búri endar yfirleitt með blóðugum slagsmálum sagði hún. Mér varð hugsað til allra hamstranna sem höfðu verið grafnir í gæludýragrafreitnum okkar fyrir utan prestssetrið á Sauðárkróki. En þeir höfðu einmitt a.m.k. tveir endað líf sitt eftir blóðug slagsmál við búrfélaga sína. Við sem höfðum gert ráð fyrir því að okkar hamstar væru bara svona einstaklega geðvondir !

Að geta alls ekki komist af við aðra af sömu tegund er sérkennileg tilvera. En þó skiljanlegt því ekki er alltaf einfalt að komast af við aðra. Hugtök eins og réttlæti, sanngirni og virðing flækja mannlega tilveru óneitanlega.
- Það að vera í hjónabandi, sífelld samningagerð.
- Það að búa í fjölskyldu er ekkert grín, og stundum gleymast þakkarefnin í pirringi yfir því að fá ekki stundlegan frið.
- Að vinna með öðru fólki reynir á, það þarf að vera að semja, taka tillit og ræða málin út í hið óendanlega. Gera málamiðlanir, finna lausnir sem öll geta verið sátt við og stuðla að því að öllum líði vel.
- Það að búa í samfélagi alvörumál. Við erum háð hvert öðru með flest allt sem lítur að velferð okkar og getum því ekki með góðum árangri dvalið ein í búri og hlaupið að vild.

Nú þegar ár er liðið frá hruni íslenska bankakerfisins finnst mér ástæða til að brýna okkur í að við séum opnin fyrir endurskoðun þess sem var og vona að við finnum enn frekar en áður hversu mikið tilvera okkar er háð hvert öðru. Hversu mikið við þurfum á hvert öðru að halda. Því við höfum brennt okkur á hversu mikil áhrif ábyrgðarleysi nokkurra getur haft. Peningar sem stuðluðu að því að gera örfáa einstaklinga nær óháða öðru fólki í sama samfélagi hafa gufað upp á örskotsstundu.

Það sem blasir við ári síðar eru :
Þarfir þeirra sem brotið var á, og þá á ég ekki við opin hús fyrir atvinnuleitendur eða námskeiðahald heldur ákall um réttlæti.

Hvað er það sem að fólk kallar á; að þau sem bera ábyrgð sjái hversu mikinn skaða þau hafa unnið. Sjái raunverulegar þjáningar sem þau hafa valdið með gjörðum sínum og bæti fyrir með einhverjum hætti. Hrunið er ekki siðferðishrun heillar þjóðar látum engan segja okkur það. Ábyrgð þeirra sem brutu af sér er mikil og hverfur ekki eða minnkar þó ár sé liðið. Þar á á ég ekki við hvort lög hafi verið brotin eða ekki, heldur siðalög, náungakærleikurinn, samábyrgðin. Þarfir samfélagsins lítislvirtar, og trausti byggt á sameiginlegum gildum stefnt í voða. Hvernig gengur það upp í ljósi gullnum reglunnar að taka heimili fólks eða hneppa unga krakka í skuldaánauð vegna húsnæðiskaupa. Það réttlæti sem kristin trú kallar eftir er annað en það sem dómstólarnir veita. Því alls ekki er víst að jafn mörg lögbrot hafi verið framin og skaðinn gefur til kynna og kanski jafnvel ólíklegt.

Þó ákall um slíkt réttlæti sé undistrikað útilokar það sannarlega ekki réttarfarslegt réttlæti, sem tekur langan tíma, því hvort tveggja viðurkennir að jafnvæginu sem þarf að ríkja hefur verið stefnt í voða með gróflegum hætti. Hvort tveggja viðurkennir að sá sem brotið var á á eitthvað inni og sá sem braut af sér á skuldar eitthvað. Því verður engin sátt ef sagt er við þann sem brotið var á gleymdu þessu bara og haltu áfram með lífið. Það hefur ekkert með það að gera hvort brotið var viljandi eða ekki. Því ef um alvöru brot er að ræða þá er þörf fyrir iðrun og fyrirgefningu áður en von er um sátt.

Það sem ekki síður skiptir máli er munur réttlætis og hefndar, að kalla til ábyrgðar eða refsa. Ákallið um iðrun í lexíu dagsins er ákall um að við séum minnug eigin breyskleika. Því það sem gjarnan stendur í vegi fyrir samræðu, iðrun, fyrirgefningu og síðar sátt er að við erum oft ekki meðvituð um eigin breyskleika. Afgreiðum syndafallsskilning gamalla stofnanna líkt og kirkjunnar sem aldraðan og úr sér gengna sýn. Þó ég sem einstaklingur beri ekki ábyrgð á ákvöðunum sem leiddu þjóðina í hrun þá firrir það mig ekki ábyrgð. Það kallar á íhugun sammanlegra þarfa. Að við höfum öll, hvort sem við höfum gerst brotleg eða ekki, sömu þarfir fyrir: kærleika, virðingu, öryggi og sjálfræði. Það gerir það að verkum að ég þarf enn frekar en áður að minna mig á breyskleikan, það að ég þarf sífellt að vera að iðrast og biðjast fyrirgefningar í samskiptum við aðrar manneskjur. Sami breyskleiki gerir það einnig að verkum að ég á erfitt með að sjá hjá mér sekt og biðjast afsökunar Því er kristinn mannskilningur nauðsynleg gleraugu á ástandið allt og þátttakendur þess. Köllun kristninnar til að sjá mennsku hvers annars, sjá fórnalambið eða gerandann sem manneskju, sem verðskuldar ávallt virðingu. Að geta sagt það sem þú gerðir finnst mér rangt en ég fyrirlít þig ekki. Beita sér fyrir því að fólk þurfi að axla ábyrgð viðurkenna mistök sjá að sér án þess að skvetta sýru á bíla, málningu á húsin þeirra þar sem inni eru börn sem ekkert hafa til saka unnið.

Ég veit ekkert um hagfræði skil hana raunar oft ekki en innlegg lexíunnar er það sem ég skil og hef reynt með lærdómsríkum hætti á eigin skinni. Það sem er gott og uppbyggilegt skal sækjast eftir, lifa í elsku, sjá að sér, axla ábyrgð, játa mistök, rækta trú sem ber ávöxt, og breyta því sem þarf að breyta þegar aðstæður kalla á.

Öll okkar kerfi eru gerð af mönnum og má endurskoða, breyta og jafnvel umbylta. Það má alltaf gera hluti öðruvísi ef við viljum velta hlutunum fyrir okkur. Það sem áður var óhugsandi, áður fjarlægar efnahagslegar aðgerðir eða þjóðaruppgjör getur verið einmitt það sem þarf. Við þurfum bara að gera okkar besta, sem er þá að hefja ófullkomið ferli þar sem ófullkomið fólk finnur leiðir til ófullkominnar lausnar í ófullkomun heimi.

,,Hættið að gera illt,
lærið að gera gott,
leitið réttarins,
hjálpið hinum kúgaða.
Rekið réttar munaðarleysingjans.
Verjið mál ekkjunnar” .
Jer. 1. 16-17

Hversu einfalt hljómar þetta ekki. Hættið að rífast og talið saman til lausnar. Hættið að borða óhollustu og gætið að heilsunni. Hættið að geðvonskast og brosið. Hættið að stofna til styrjalda lifið í friði. Allt hljómar þetta afar einfalt. Við erum beðin um að leita réttarins, kölluð til nálægðar hvert við annað, til ábyrgðar, jafnvel þegar allt virðist án vonar. Gefast ekki upp, segja: Æii þetta skiptir engu, ég er hvort eða er komin í þrot. Þora að elska þó við viljum réttlæti.

Mér er minnistætt fyrir nokkrum árum á gósentíð góðærissins þegar biskup Íslands tjáði sig um kjör fátækra á Íslandi og var skammaður fyrir eins og óþekkur krakki af þáverandi forsætisráðherra, kirkjan á jú að halda sig við kærleikshjalið en ekki vera að skipta sér að pólitík. Textar dagsins brýna okkur hinsvegar til fylgdar við hið góða og sanna á öllum sviðum lífsins. Í ákvörðunum, í gleðinni, í sorginni og í einkalífi þar sem hrjótandi eignmenn trufla næturnar.

Kærleikur Guðs er lífskraftur sem togar fólk hvert að öðru, togar manneskju að Guði sem má ekki til þess hugsa að við í reiðinni og þrá eftir réttlæti verðum eins og hamstrar á hjólum hlaupandi ófær um að lifa saman nema í stríði hvert við annað. Skorað er á okkur að finna leiðir til réttlætis í óréttlæti án þess að gefa eftir í kröfunni um að virða og elska hvert annað.

Það hafði áhrif að horfa á hamstrana þarna um nóttina og hugleiða tilveru þeirra, það að geta ekki lifað í samlyndi. Því segi ég við sjálfa mig yfir fréttunum þessa dagana svona til að minna mig á mikilvægi samfélags og til hvers ég er kölluð:
Ég er ekki hamstur !

Um höfundinn