Hinir fornu Hebrear sátu við rætur Sínaífjalls og voru stressaðir. Svartir skýjabólstrar huldu fjallstoppinn og stundum bárust þrumudrunur að ofan. Dagurinn leið og þegar farið var að rökkva kom Móses loks niður af fjallinu. Hann rétti upp hendi og allir þögnuðu og hlustuðu. “Kæru vinir” sagði hann. “Þessi samningalota hefur verið erfið. Ég hef reynt allt, sem ég hef getað og fært öll þau rök sem ég kunni. Góðu fréttirnar eru þær, að mér tókst að fækka boðorðunum úr fimmtán niður í tíu. En slæmu fréttirnar eru að sjötta boðorðið er enn inni og framhjáhaldið því enn óleyfilegt!”

Upp og út

Fyrir nokkru skrifaði Jón Gnarr um boðorðin tíu og hórdóm á baksíðu Fréttablaðsins. Þar segir: “Boðorðin 10 eru ekki einhverjar reglur sem Móse datt í hug að setja, einn daginn, bara til að vera með leiðindi. Þau eru byggð á mörg þúsund ára reynslu. Það hefur bara sýnt sig að það borgar sig ekki að gera þess hluti…Við mennirnir erum nefnilega svo miklir óvitar, að við vitum oft ekki hvað við erum að skaða okkur sjálf og aðra mikið með hegðun okkar. Ef við reynum að fylgja þessum einföldu tillögum þá verður líf okkar léttara.”

Þessi Gnarrspeki er góð. Jesús tók síðan saman öll boðorðin í tvöfalda kærleiksboðorðið “Elska skaltu Drottin, Guð þinn, af öllu hjarta þínu, allri sálu þinni og öllum huga þínum. Þetta er hið æðsta og fremsta boðorð. Annað er þessu líkt: Þú skalt elska náunga þinn eins og sjálfan þig.” (Matt. 22.37-38). Fyrri hlutinn er einfaldlega Guðsáhersla boðorðanna. Seinni hluti boðorðanna fjallar síðan um náungavernd, elsku til þeirra sem umhverfis okkur eru.

Hér í kirkjunni höfum við síðan krossinn fyrir augum. Hann er í sjálfu sér alltaf tákn um víddir boðorðanna. Lóðrétta tréð minnir okkur á tengslin til Guðs annars. Lárétta tréð minnir okkur síðan á tengslin og umhyggjuna gagnvart samferðafólki okkar, þessum sem Biblían kallar náunga okkar.

God’s chosen - God’s frosen

Það er margt líkt með Íslendingum og Ísraelum. Báðar þjóðir einangruðust í baráttu aldanna frá öðrum þjóðum. Menning beggja varð næsta einsleit. Söguskema beggja er ótrúlega líkt. Beggja söguupphaf er flótti frá vondu yfirvaldi. Á eftir kemur svo langvinn barátta. Byrjun löggjafar beggja er tengt undri, annars vegar á Sínaí og hins vegar á Þingvöllum, ekki síst tengt kristnitöku. Söguskemað getur um landgjöf til ættbálksins og hvernig stöðugt varð að berjast varð fyrir lífinu í rás tímans.

Báðar eru þjóðir bóka og menntunaráherslu. Þær eru söguelskar og dramatískar. Þær gengu báðar margar aldir afturábak inn í framtíðina, horfðu til glæstrar fortíðar. Ekki fyrr en eftir mörg hundruð ára afturgöngu, að þær sneru hálfhring og svo á síðustu árum að þær hafa algerlega snúið fangi og ásjónu mót framtíð - eða hvað?

Báðar þjóðir hafa gaman af skopi og kímni. Þegar sá sjarmerandi stórpólitíkus Simon Perez var á ferð á Íslandi við upphaf samningalotunnar, sem kennd var Oslo, var honum kynntur helsti munurinn á þjóðunum og þá á ensku: “Israel is God’s chosen people but the Icelanders are God’s frosen people!” Þetta er nú vart hægt að þýða með nokkru viti á íslensku, þá tapast rímið sem gefur slagkraftinn. Guðs útvalda þjóð og hin freðna!

Þingvellir og Sínaí

Fyrir meira en áratug tók ég á móti þúsundum skólabarna austur á Þingvöllum og fræddi þau um sögu þjóðar og lands. Þegar börnin voru spurð um af hverju fornmenn hefðu hist þá svöruðu þau eitthvað á þessa leið: “Stundum förum að rífast. Það verða að vera til einhverjar reglur svo maður viti hvað maður má og hvað ekki.” Við þurfum reglur til að leikreglur sú skýrar, hvernig eigi að leysa deilumál, hvar mörk réttarins liggja og hvar ekki. Enn í dag þörfnumst við réttar og reglna til að skipa málum svo að við getum öll notið lífsins og skipað málum okkur til heilla.

Íslensk saga og orðin tíu

Löggjöf íslenska þjóðríkisins til forna er hin merkasta og hún átti sér líka uppistöðu í eldri lagahefð, sem rekja má alla leið suður til fjallsins Sínaí, sem er lexía þessa sunnudags. Þær fornu reglur, sem eru í tuttugasta kafla 2. Mósebókar hafa síðan verið túlkaðar og endurtúlkaðar, fyrst meðal Hebrea, síðan í gyðingdómnum, svo í túlkun Jesú og síðan í hinni kristnu hefð, undir áhrifum frá Jesú. Síðan hafa boðorðin haft áhrif á siðfræði í öllum þeim heimshlutum sem hafa mótast af kristni, gyðingdómi og Islam.

Trú í samfélagi og skóla

Talsverðar umræður hafa verið síðustu daga um stöðu trúar og trúariðkunar í samfélaginu og þá ekki síst í skólunum. Vinstri-grænir efndu um síðustu helgi til umræðna um stöðu átrúnaðar. Í sjónvarpi, hljóðvarpi og blöðum hefur síðan verið vikið að trúfræðslumálunum. Fámennur hávaðahópur hefur agnúast út í trúarumfjöllun í skólunum. Og merkilegt er að það eru ekki fulltrúar hindúa, múslima eða annarra ekki-kristinna trúarhópa, sem hafa hæst, heldur þau sem telja sig trúlausa. En hávaðamennirnir brýna okkur trúmenn til dáða.

Björgvin Guðmundsson skrifaði grein í Morgunblaðið 22. febrúar (bls 24) þar sem hann segir: “Það er stórundarlegt ef leikskólakennarar telja sjálfsagt að fara með borðbænir fyrir matmálstíma barna á leikskólum.” Björgvin rakti síðan umræðurnar á VG þinginu og rakti rök með og móti trúarumfjöllun í skólum þjóðarinnar.

Egill Helgason ræddi málin í sjónvarpsþætti og skrifaði síðan á vefsíðu sína: “Nú vill svo til að við erum á kristnu menningarsvæði. Við erum sprottin úr menningu, sem hefur verið kölluð júdeo/grísk. Kristnin er samofin sögu þjóðarinnar í meira en þúsund ár… Ekki er hægt að skilja menningu okkar nema að hafa þekkingu á kirkju og kristni. Í raun held ég að fremur ætti að kenna meiri kristni heldur en minni – það má svo láta smá íslamstrú og búddisma fylgja með ef menn vilja.”

Hlutleysið blekking?

Ég tel, að Egill Helgason sé skynsamur í afstöðu sinni. Gjarnan hefur verið sagt að í skólum megi fræða en ekki iðka trú. Fræðslan eigi að vera hlutlaus. En ég efast meira og meira um þessa aðgreiningu og að hún standist. Ég held ekki, að uppeldi barna verði nokkurn tíma hlutlaust í trúarefnum eða gildamálum. Ég held ekki, að neinum foreldrum takist eitthvert hlutleysi, sem verði til að börnin taki ákvörðun síðar, sem verði án áhrifa frá fjölskyldunum. Ég held að allt frá meðgöngu sé uppeldi hlaðið gildum, tilfinningum, afstöðu og “trú.” Siðferðismótun, trúarmótun og persónumótun fer aldrei fram í tómarúmi, heldur í flókinni víxlverkan við foreldra, ástvini, fyrirmyndir og stofnanir. Börn og unglingar “spotta” þ.e. skynja á löngu færi afstöðu kennara. Það líða ekki margir dagar áður en þau greina hver skoðun hans eða hennar er á flestum þeim málum, sem kennarinn fjallar um. Það er blekking að fræðsla á heimilum verði hlutlaus, afstaða á heimilinu smitar. Fræðsla í skólum verður aldrei hlutlaus heldur.

Síðan er hitt, að ekkert þjóðfélag er hlutleysisþjóðfélag vegna þess að hefðir eru menningarvefur sem hefur áhrif. Íslenska ríkið er bundið af stjórnarskrá, sem kveður á um, að evangelísk-lúthersk kirkja sé þjóðkirkja Íslands. Það ákvæði er bindandi um áherslur í samfélagi Íslendinga. Stjórnarskrá ríkis er ekki puntplagg. En það er svo annað mál, hvernig við eigum að þróa samfélag okkar og ég hef löngum verið efins um að eitt trúfélag eigi að tilgreinast í stjórnarskrá, en álít það hins vegar afar mikilvægt að hið opinbera styðji og verndi trúariðkun í landinu. Gildir einu hvort menn eru kristnir eða búddistar.

Enginn vill yfirgang í trúarefnum. Við skulum halda vörð um trúfrelsisákvæðið og verja öll þau, sem eru annarrar trúar, nema þau iðki, segi eða sýni eitthvað sem er öndvert mannúð og ábyrgu siðferði. Verum ekki bláeyg, gerum í þeim málum kröfur til fólks og endurtökum ekki mistök norrænna þjóða í þeim efnum.

Vefur merkingar

Ég las menningarmannfræði mér til gagns á sínum tíma og komst að því að maðurinn fæðist ekki aðeins nakinn í þennan heim, heldur andlega strípaður líka. Enginn verður maður bara af sjálfum sér, heldur er sú menning, sú hefð sem einstaklingurinn fæðist inn í og/eða elst upp í það, sem gerir einstaklingana að fullveðja og þroskuðum mannverum. Við þiggjum gildi, viðmið, persónuleika og trú í því umhverfi, sem við vöxum í. Því skiptir miklu, að menningin sé þroskuð og heil. Þetta rímar ágætlega við trúarsýn kristninnar. Það skiptir máli hverjir aðalþættirnir eru í umhverfi okkar, bæði stofnunum, löggjöf, siðmenningu, skóla, kirkju og fjölmiðlum. Við eigum að skipta okkur af því, sem gert er í skólunum, láta okkur aðferðir og uppeldishætti varða.

Heimilin eru í æ meira mæli að vísa uppeldishlutverki inn í skólana og því er eðlilegt að spurt sé í ríkara mæli um hvað skólinn á að gera. Það þurfum við að ræða líka. Við ættum líklega að krefjast æ meira af skólanum varðandi trúfræðslu og jafnvel trúariðkun. Fræðsla um kristni er of lítil en ekki of mikil. Meirihluti þjóðarinnar vill örugglega að skólinn sé mótaður af kristilegum húmanisma og líka lágmarks trúariðkun.

Meirihluti, iðkun og frelsi

Í ýmsum bandarískum skólum er hollustueiður svarinn við fána þjóðarinnar daglega. Hvað gera þau, sem ekki eru bandarískir borgar eða standa á skjön? Jú, þau læra að búa við hefðina, skilja hana og bíða eftir að hollusturítusinn gangi yfir. Atferlið skilur svo eftir skilaboð um hvað heilindi við málstað og menningu merkir. Trúarefnin eru hliðstæð þessu og geta verið með hliðstæðum hætti í hinu almenna skólakerfi. Þegar einhverjir krakkar vilja ekki eða mega ekki taka þátt í bænaatferli, kirkjugöngu eða trúarlegu atferli, skyldu skóli og heimili aðstoða þau til að skilja stöðu sína.

Hinn fámenni ekki-kristni hópur á ekki að kúga meirihlutann og halda kristni frá skólanum. Og meirihlutinn má ekki að neyða minnihlutann, heldur gefa honum andrými til að verða vitni að trúarfræðslu og iðkun án þess þó að verða að taka þátt í slíku með beinum hætti. Ég á ekki í neinum vandræðum með að börn mín verði vitni að bænahaldi í mosku eða musteri og tel það reyndar afar mikilvægt, að þau fái skilning á fólki af öðrum trúarbrögðum. Bein reynsla er alltaf öflugasta námsleiðin í þessum efnum sem öðrum og skapar innsæi og þar með þroska.

Iðkun betri en orð

Öll menning hefur viðmið og okkar hefur kristin trúar- og sið-gildi að leiðarljósi, ákveðið atferli og forsendur. Það er ekkert rangt við það, þegar meirihluti foreldra vill að beðin sé borðbæn í skóla, farið sé í kirkju á hverju misseri, haldnar séu kristilegar helgistundir við voveifleg slys nemanda eða starfsmanns skólans, að trú meirihluta skólans fái að ráða. Munum að 94 % þjóðarinnar eru meðlimir í kristnum trúfélögum.

Fyrsta boðorðið er: “Ég er Drottinn guð þinnn, þú skalt ekki aðra Guði hafa.” Þetta er stefna trúarinnar og þarf að verða ríkulegra í stofnunum samfélagsins. Það var einu sinni karl sem lét sig dreyma og sagði við konu sína. “Mikið væri gaman að fara til Sínaí og hrópa boðorðin af fjallstindinum.” Konan horfði íbyggin á hann og sagði: “Ég held að það sé nú betra að vera heima og halda boðorðin!” Hvað segið þið um það?

Hlutverk okkar er ekki heldur að skunda austur á Þingvelli, leggjast þar undir feldinn og leika Ljósvetningagoðann, heldur iðka trú í samfélagi og leggja lífinu lið.

Um höfundinn