Fimm árum eftir giftingu endurnýjuðu þau svo hjúskaparheitin. Þau áttuðu sig á að þó hjónavígsluathöfn sé einstök er ekkert sem hindrar að fólk komi í kirkjuna aftur og jafnvel reglulega til að staðfesta hjúskaparheitin og treysta kærleiksböndin. Eitt föstudagshádegið, á fimm ára giftingarafmælinu, gengu þau hátíðlega inn kirkjuganginn og fyrir altari. Á þeim helga stað sögðu þau já-in sín aftur og fannst það frábært. Þau eru búin að panta athöfn í september 2015.

Saga þessara hjóna er til eftirbreytni. Þeim þykir gaman að vera saman og töff að vera rómó. Þau kunna að rækta hjónaband sitt. Þeim þykir líka vænt um kirkjuna sína og vita, að hún stendur með þeim í lífinu.
Sesselja lagði til að Neskirkja efndi til stefnumótakvölda. Svo var myndaður hópur til undirbúnings og kvöldið auglýst. Á björtu maíkvöldi fylltist safnaðarheimilið af fólki, sem vill næra það sem máli skiptir, elskuna og ástina. Og það var ekki skilyrði að fólk væri í sambandi. Þrenn hjón miðluðu af reynslu sinni, sögðu sögur af sambandinu, hvað gengi og hvað ekki. Kertaljósin spegluðust í augum fólksins, hlátrarnir ómuðu og hendur laumuðust saman. Svo komu mörg þeirra aftur í kvöldguðsþjónustu nokkrum dögum seinna til að heyra ástarsögur Biblíunnar og njóta söngs og kyrrðar í kirkjunni.

Prestarnir vígja fúslega eftir vel heppnuð stefnumót. Og svo opnar kirkjan faðm og hús gagnvart lífinu. „Þetta var frábært,“ sagði ein konan. Glaður karl sagði: „Þið verðið nú að gera þetta aftur, þetta gerir okkur svo gott“. Já, það er sjálfsagt að efna til stefnumóta í kirkjunni. Prestarnir taka hjón í uppherslu. Svo er hægt að ganga upp að altarinu að nýju til að endurnýja hjúskap á ástarafmælinu. Það er eftirspurn eftir rómantík. Kirkjan leggur lífinu lið. Má bjóða þér á rómantískt stefnumót?

Ég ætla að ferðast aftur í tímann, nánar tiltekið í Öræfasveitina.

Hún vann sem kaupakona á bæ einum. Hafði misst ástvini og leið illa.

Húsmóðirin á bænum ætlaði að skreppa upp á fjall næsta morgunn í grasatínslu og hafa kaupakonuna með.
Þær áttu að koma til baka seinnipartinn.

Svo lögðu þær af stað klukkan þrjú að nóttu til.

Kaupakonunni fannst teygjast úr ferðinni og smá saman áttaði hún sig á því að húsmóðirin var á leið upp á hæsta tind Íslands.

“Ertu viss um að við séum á réttri leið, gætum við ekki villst í þokunni? Hér er allt hvítt, dautt, engin kennileiti. Auður (húsmóðirin) kallaði um öxl: ég er á réttri leið en ert þú á réttri leið?Hafi þér einhvern tíma fundist þú vera á réttri leið, reyndu þá að finna hana aftur………“
“Þá sagði Auður: líttu í norðvestur, þar sérðu hæsta tind landsins, er hann ekki indæll í sólinni, langar þig ekki þangað?
Nei, Auður mín, hló Karitas (kaupakonan) því að hún vissi að konan var að grínast, eftir því sækist ég nú ekki. Eftir hverju sækist þú þá? spurði Auður. Við eigum stutt eftir á tindinn eftir þess löngu og hörðu uppgöngu. Mundirðu ekki harma það allt þitt líf að hafa látið kjarkleysi koma í veg fyrir að þú næðir honum? Ég legg ráðin í þínar hendur ljósa góða. Nú ræður þú stefnu okkar. Förum við á tindinn eða förum við niður?”

Og áfram héldu þær göngunni.

Karitas undraði sig svo á því hversu óþreytt hún varð allt í einu, einhver afgangsorka, sem hún hafði ekki vitað um, og hugurinn varð svo undarlega kyrr, eins og hugsanir hennar hefðu flúið, það var svo mikill léttir.
Síðar sagði hún við Auði:

“Ætlarðu upp alla þessa brekku? Og beið ekki eftir svari því á þeirri stundu var sem allt brysti innra með henni, flóðgarðar létu undan þungu briminu, grjótið tvístraðist um líkama hennar, hún varð að hleypa hamförunum út, þessu brjálaða brimi. Tárin streymdu niður kinnarnar eins og kátur lækur, sem losnar úr klakabrynju……….“.
“Ég hef misst alla, grét Karitas ofan í klútinn, börnin mín, systur, Káru mína, manninn minn, allt farið, allt farið… “
“Og nú er Guð að að refsa mér, ég veit það, grét Karitas. Því ætti hann að refa þér eitthvað frekar en mér? sagði Auður. Æ það er svo margt, sem þú veist ekki.”

Síðar sagði Auður við Karitas:
“Þú misstir sjálfa þig, það er rétt, en reyndu ekki að finna þig aftur. Það gengur aldrei. Finndu heldur aðra og nýja Karitas.”Þegar þær komust upp á tindin var, sem að vitund þeirra opnaðist og allt varð svo létt.
______________________

Frásögn þessi er úr bókinni “Karitas án titils” eftir Kristínu Marju Baldursdóttur.

Fyrir nokkrum árum síðan fékk konan mín bókina senda til sín frá vinkonum. Tilefnið var að amma hennar, sem var okkur mjög kær, var þá nýlátin og vinkonurnar sendu þessa bók með hlýju korti.

Í bókinni er sorginni lýst meðal annars í fjallgöngu upp á Öræfajökul.

Auður leiddi Karitas áfram.
Ræddi fyrst um grasaferð, sem endar með göngu upp í hæstu hæðir í íslensku landsslagi.
Skref fyrir skref, vörðu fyrir vörðu leiddi Auður Karitas upp.
Fylgdi henni eftir, var henni leiðsögn og styrkur í erfiðri göngu og ekki bara líkamlegri göngu heldur í andlegu ferðalagi, sem sorginni er hægt að líkja við.

Sorgarstigum er lýst, eins og til dæmis; afneitun, depurð, losti, reiði, hyllingum, nýju mynstrunum og samþykkt á magnaðan hátt.

Auður sagði Karitas að í sorginni hafi hún misst sjálfa sig og hvatti hana til að finna annan og nýjan farveg í lífinu, nýja Karitas.
________________________

Þegar sorgin knýr dyra hjá manni er eins og allt breytist og maður er kominn á slóðir, sem eru flóknar og erfiðar og auðvelt að festast í.
Allt getur orðið eins og urð og grjót og upp í mót eins og segir í ljóðinu “Fjallganga” eftir Tómas Guðmundsson.
________________________

Styrk hönd er rétt fram.
Hönd manneskju, sem er ekki hrædd, kalinn eða útbrunnin heldur örugg og traust.
Hönd manneskju sem hugar að sjálfri sér og sinni líðan.
Manneskju, sem hreyfir sig, hvílir sig, borðar reglulega og ræktar sig andlega.
Manneskju, sem er ekki föst í áhyggjuneti eða eigin hagsmunabaráttu svo einhver dæmi séu nefnd.
Manneskju, sem er í orði og verki náunga sínum náungi.
Manneskju, sem er ekki að þykjast að vera eitthvað annað en hún er.
Kemur fram eins og hún er klædd, mannleg með kosti og galla.
___________________

Syrgjandi er reiður Guði fyrir að leyfa ekki barninu sínu að lifa lengur.
Finnst að Guð hefði frekar átt að taka sig til sín frekar.

Einnig er viðkomandi hissa á lækninum, sem sagði frá krabbameinsgreiningunni að viðkomandi ætti að láta alla ættingja og vini vita af krabbameininu til þess að viðkomandi fengi styrk og þrek frá sínum nánustu.
En þveröfugt átti sér stað, flestir forðuðu sér þegar þeim voru sagðar fréttirnar, ræddu ekki við viðkomandi og létu hann í friði þannig að einmanaleikinn helltist yfir.
Það vildi hann ekki, hann þurfti og vildi að sér yrði fylgt eftir.
Fengi stuðning sinna, en þau hurfu flest.
Af hverju?
Voru þau hrædd?
Við hvað?

Skiptir eftirfylgd máli fyrir þau sem greinast með lífshættulega sjúkdóma eða þau, sem syrgja látna ástvini?
Já, hún skiptir máli.
En það skiptir einnig máli hvernig eftirfylgdin fer fram.
Hvað er sagt, hvernig og hvenær.
Hið forkveðna “Aðgát skal höfð í nærveru sálar” skal haft, sem leiðarljós.

Vörðurnar, sem gengið er eftir þurfa að vísa rétta leið.
“Að vera eða að gera.”
Maður sé rétt útbúinn og tilbúinn að takast á við aðstæðurnar, ýmissa veðra er von.

Að maður yfirfæri ekki tilfinningar sínar yfir til viðmælenda sinna.
Setji sjálfum sér og öðrum skýr mörk.
Spyrji sjálfan sig reglulega af því: “Hvernig líður mér og af hverju líður mér svona?”
Hverjir eru styrkleikar mínir og hverjir eru veikleikar mínir?
Treystu sjálfum eða sjálfri þér.

“Guð elskar þig eins og þú ert”; sagði handleiðarinn minn í sálgæslu eitt sinn við mig og augun mín fylltustu af tárum og hjartað af tilfinningum.
En mér létti við þetta, að við mig væri sagt að Guð elskaði mig eins og ég er.

Reglulega er maður spurður af nákomnum ættingjum eða vinum þeirra, sem hafa fegnið erfiðar sjúkdómsgreiningar eða hafa misst; “Hvað á ég að segja?
Hvernig á ég að haga mér?”
Vertu þú sjálfur eða sjálf.
“Heill en ekki hálfur.”

Gerðu þitt besta.
Ekki forðast aðstæðurnar, taktu á þeim með því, sem þér hefur verið gefið.
Lofaðu engu, sem ekki er hægt að standa við.
Láttu ekki sektarkennd stjórna þér hafðu samand og gerðu það skipulega.
____________________

Færðin var þung og erfið fyrir þær niður í mót.
Létt yfir Auði eins og hún hefði lokið góðu dagsverki, hún talaði hátt.
Karitas hlustaði með öðru eyranu meðan hún reyndi að koma skikk á líf sitt og framtíð í huganum.

Allt í einu sagði Auður:
“Heyrðu mig ljósa góða, við skulum ekki hafa orð á jökulferð okkar alveg strax. Þeir verða svo óttalega skelfdir, karlmennirnir, ef þeir frétta af slíku, þeir vilja sjálfir vera leiðsögumenn í þess háttar ferðum, treysta ekki kvennfólkinu.”
Þegar niður var komið og heim í bæinn sagði Karitas börnunum sínum að um haustið færu þau norður til Akureyrar til bróður hennar og að börnin myndu fara í skóla.
Aðalmálið væri að fá góða vinnu og gott húsnæði svo þau gætu alltaf verið saman.
En það var kvíði í svip barnanna hennar.
Karitas sagði:
“Hitt er annað að ég var sárlasin þegar ég kom hingað (í Öræfasveitina), hélt engu niðri og hafði ekkert sofið í margar vikur, marga mánuði. Fólk verður lasið ef það sefur ekki. Hún stóð upp, ætlaði að fara, hætti við, stillti sér upp fyrir framan þá (syni sína), sagði hugsi: samt finn mér ég vera sofandi allan tímann. Ég var sofandi en vissi meðan ég svaf að ég var ekki sofnuð.”

Það er oft bent á, þegar rætt er um líf innflytjenda á Íslandi, að innflytjendur móti lítinn heim með samlöndum sínum og blandist ekki með Íslendingum. Að þessu leyti held ég að það hafi gengið vel hjá mér. Frá um árinu 2000, eftir að ég hafði náð tökum á tungumálinu, hafði ég orðið meiri samskipti við Íslendinga en samlanda mína. Mig langaði að ganga í „íslenska samfélagið“. Ég hafði gott samstarfsfólk t.d. í Alþjóðahúsi og á Mannréttindaskrifstofu Íslands, og um leið var það góðir vinir einnig í einkalífi mínu.

Engu að síður er ég búinn að uppgötva nýlega að ég eyði mikið meiri tíma með Japönum en Íslendingum núna, ef marka má frítíma minn. Íslenskir vinir voru horfnir á meðan ég var óvitandi um það og skyndilega sit ég í miðju „Little Tokyo“! Að sjálfsögðu er þar ákveðin ástæða á baki, eins og jarðskjálftinn í fyrra í Japan og ýmis starfsemi vegna hans, fyrir hvers vegna ég hef verið mikið með Japönum þessa daga.

En það er ekki allt. Sannleikurinn er sá að mér finnst þægilegt að vera með öðrum Japönum. Auðvitað er þar ekket tungumálsvesen og við eigum sameiginlegan grunn sem samlandar. Auk þessa meta Japanir aldursmun mikið og yngra fólk sýnir virðingu fyrir sér eldri. Flestir Japanir hérlendis eru talsvert yngri en ég og ég er nátturlega eins konar „Gamli góði“ með lengri reynslu og meiri þekkingu en aðrir Japanir. Jú, manni liður vel í slíkum aðstæðum.

Menn segja að freistni djöfuls sé sætt. En gildra lífsins hlýtur að vera skreytt með þægindum. „Yabai“! (Hættulegt!) Ég á ekki að sitja í slíkum þægindum lengi. Geri ég það, verð ég búinn. Líklega gildir þetta um ykkur líka sem eruð ekki innflytjendur. Þegar við vorum ung völdum við harðari leið til að fara fremur en auðveldari, af því að við vissum að við næðum ekki til drauma okkar ef við myndum kjósa auðveldari leið. En hvað um þegar við erum búin að fá lítinn bita draumsins og smakka nokkur þægindi? Ómeðvitað gætum við byrjað að kjósa auðveldari leið. En þá dveljum við líklegast á sama stað og förum ekki áfram lengur.

Fyrir 20 árum flutti ég til Íslands til að lifa lífi mínu að fullu hér, en ekki til að fela mig í litlu Japan á Íslandi. Nú er tími kominn fyrir mig að kveðja „Little Tokyo“ og reyna að fara aftur í íslenska samfélagið. Að sjálfsögðu ætla ég ekki að forðast samlanda mína. Þeir eiga jú að vera mikilvægur hluti af „íslenska lífi“ mínu.

Mér finnst aðlögun ekki vera auðvelt verkefni. Og raunar varðar aðlögun ekki einungis fyrirhöfn mína, heldur líka móttöku Íslendinga í kringum mig. Kæru Íslendingar, viljið þið vera svo væn að verða að vínum mínum?

Streib heldur því fram að við sem störfum með ungu fólki séum almennt ekki undir það búin að búa einstaklinginn undir að takast á við hið framandi og óskiljanlega. Ástæðan að baki þessu sé sú að það sem er einum sannleikur sé markað af hans menningarheimi og því reynist öðrum oft erfitt að túlka og skilja þann veruleika. Afleiðingin sé sú að myndin af hinum sem einstaklingurinn dregur upp í huga sér er óskiljanleg, flókin, ruglandi og blandin tilfinningum hins framandi og bjóði upp á misskilning. Þörf sé á nýrri nálgun og þar geti nýtt sjónarhorn, nokkurs konar fyrirbærafræðilegt heimspekisjónarhorn (e. phenomenological philosophical perspective) reynst hjálplegt. Það felur í sér viðsnúning frá því sem fælir og vekur ótta yfir í það sem vekur forvitni þó það sé um leið jafnvel hárbeitt áskorun.

Streib telur að þau hefðbundnu rök að einstaklingurinn þurfi að byggja upp eigin samsömun (e. identity) út frá trúarbrögðum sínum, til dæmis samsömun út frá lútherstrú, til að geta tekist á við fjöltrúarlegan veruleika dugi skammt. Þó svo að slík samsömun byggi á innri sannfæringu skorti að hún sé sett í samhengi. Einstaklingurinn verði að sjá eigin samsömun sem ferli sem stjórnast af opnum hug. Streib vill snúa eldri kenningum við og líta svo á að ferli sem feli í sér upplifun af og þátttöku í fjöltrúarlegu umhverfi geti orðið hluti þeirrar undirstöðu sem samsömun er byggð á.

Tillaga Streibs að nýrri nálgun er fólgin í kenningum um undiröldu trúarviðhorfa eða trúarhætti (e. Religious styles) sem hann skilgreinar svo:

Þátttaka manns (helgisiðir), sálrænn styrkur (tákn) og sá skilningur (frásagnir) á trúarbrögðum sem maður tileinkar sér eru allt aðgreindir þættir trúarhátta sem eiga rætur að rekja til sögu manns og umhverfis. Í gegnum lífið endurspegla þessir trúarhættir reynslu manns af hinum fjölbreyttu birtingarmyndum trúarbragða í samhengi við hvernig maður hagar mannlegum samskiptum.

Streib velur markvisst að tala ekki um þrep eða stig því hann vill undirstrika að ferlið er mótað af undiröldu sem er missterk á hverjum tíma í lífsferli viðkomandi. Hér leggur hann sérstaklega áherslu á að trúarhættirnir mótist af lífsferli og umhverfi einstaklingsins og þá sérílagi fólkinu sem viðkomandi umgengst og því hvernig viðkomandi umgengst það.

Hér greinir Streib fimm undiröldur sem móta trúarhætti viðkomandi og eru á hverjum tíma allar til staðar, aðeins missterkar:

1. Sú hlutdræga (e. subjective)
2. Sú sjálflæga (e. instrumental-reciprocal)
3. Sú gagnkvæma (e. mutual)
4. Sú einstaklings- og kerfisbundna (e. individuative-systemic)
5. Sú samræðulega (e. dialogical)

Og Streib telur að vel sé líklegt að eftir því hversu sterkt viðkomandi öldur séu ráðandi í lífi einstaklings verði hann öfgabókstafstrúar (e. fundamental) eða öðlist fjöltrúarlega færni. Á myndinni hér fyrir ofan gefur að líta þá sýn sem Streib hefur á þessar öldur. Í þessu samhengi bendir dr. Streib á að nálgun einstaklingsins gagnvart þvertrúarlegri samræðu byggi á því hvaða undiralda sé sterk hjá þeim einstaklingi. Þannig sé líklegt að einstaklingur sem býr við sterka hlutdræga undiröldu fylgi trú sinni í blindni og sé hallur undir öfgabókstafstrú, mæti öllu sem kemur frá öðrum trúarbrögðum fullur framandifælni og kunni aðeins að nota þvertrúarlegan vettvang til að halda einræður um ágæti eigin trúarbragða í þeirri viðleitni að fá alla aðra á sömu skoðun.

Fjöltrúarleg færni felist hins vegar í því að byggja upp samræðuölduna þannig að einstaklingurinn ráði við að skipta um sjónarhorn, sjá hið framandi sem áhugaverða áskorun og skilja sjálfan sig sem einstakling sem aðrir geti skilgreint sem þeim framandi.

• Megininntak þessa pistils hef ég áður birt í bók minni „Samtal við framandi“ kafla 1.2.2.
• Grein dr. Streibs um þetta efni er aðgengileg á vef Háskólans í Bielefeld.

Umburðarlyndishefð
Forsætisráðherrann byggir hugmyndir sínar á eldgamalli enskri hefð. Allt frá 17. öld hefur verið skilið á milli opinberrar trúar og einkatrúar í Bretlandi.
Biskupakirkjan hefur verið hin opinbera kirkja landsins og eitt helsta sameiningartákn Heimsveldisins við hlið krúnunnar. Frá 1688 hefur aftur á móti ríkt umburðarlyndi gagnvart minnihlutahópum og síðar trúfrelsi — lengi þó með skertum borgaralegum réttindum. Af þeim sökum lítur Cameron raunar svo á að kristnin sé „bresk“ en önnur trúarbrögð „eigi bara heima“ í landinu líkt og gestir eða útlendingar.
Hér er líka komið að því sem Bretar hafa helst verið gagnrýndir fyrir í innflytjendamálum sínum. Þeir hafa að sumra mati lagt of þunga áherslu á rétt þeirra sem til landsins flytja til að halda sérkennum sínum. Um leið hefur þess verið krafist að Bretar fái að halda eigin hefðum óröskuðum. Þá hafa þeir undirstrikað að þeir séu handhafar hinna raunverulegu „bresku“ hefða sem hljóti að hafa forgang í opinbera rýminu þrátt fyrir stöðugt vaxandi fjölbreytileika. Þetta er arfur frá nýlendutímanum og blómaskeiði Heimsveldisins. Af þessum sökum telja sumir að Bretar hafi unnið gegn aðlögun nýbúa og haldið þeim á jaðri samfélagsins. Það væru þá hinar öfgarnar borði saman við einstrengingslega aðlögunarkröfu Frakka.
Að einu leyti talar Cameron þó sem sannur fjölmenningarsinni. Það er þegar hann segir að Biblían hafi „hjálpað til við gefa Bretlandi ákveðin gildi og siðferðisviðmið sem gera Bretland að því sem það er í dag.“ Hann reikna því með að fleiri hafi lagt í púkkið þegar hinn breski gildagrunnur dagsins í dag varð til. Í því felst virðing og viðurkenning sem er til þess fallin að byggja upp traust og umburðarlyndi í margbreytileikanum.

Kallað eftir veraldarvæddri trú
Í ákalli Camerons um endurvakningu kristinna gilda felst áskorun til kirkjunnar og þá einkum Ensku biskupakirkjunnar. Cameron kallar eftir að kirkjan standi vörð um hefðbundin, kristin gildi. Hann kallar kirkjuna jafnframt til ákveðins hlutverks sem felst í því að efla hin bresku gildi. Þetta á kirkjan að gera þótt Bretar almennt og yfirleitt hafi síðan allan rétt á að vera fullir efasemda eins og hann sjálfur, trúlausir eða annarrar trúar. Hér kallar Cameron eina áhrifastofnun — kirkjuna — til stuðnings við aðra — ríkið.
Við þetta ákall kann mörgu kirkjufólki bæði í Bretlandi og hér á landi að hafa hlýnað um hjartarætur: Það gleður alltaf þegar reiknað er með kirkjunni og henni gefið skilgreint hlutverk í nútímanum. Öðru kann að hafa runni kalt vatn milli skinns og hörunds: Getur kristin kirkja gengið inn í svona þrögt skilgreint samfélagspólitískt hlutverk?
Það sem Cameron raunverulega kallar eftir er að kirkjan finni sig í því hlutverki að vera stofnun eða rammi utanum það sem kalla má borgaralega eða nánast veraldlega trú (civil religion). Aðall borgaralegrar trúar er að standa vörð um hefðbundin gildi samfélags eins og ráðandi öfl kjósa að skilja þau og verða hluti af opinberum táknheimi samfélagsins og efla þannig einingu þess og samstöðu.
Kirkja sem gengur inn í slíkt hlutverk af heilum huga verður alltaf framlengdur armur ríkisvaldsins hvernig sem tengslum ríkis og kirkju er háttað að öðru leyti. Hún verður alltaf hluti af hástéttinni, hámenningunni, kerfinu eða bákninu. Það telst alltaf til borgaralegra dyggða að tilheyra slíkri kirkju hvað svo sem líður persónulegri afstöðu og virkni.
Ákall Camreons til kirkjunnar kemur okkur við vegna þess að íslenskir stjórnmálamenn skilgreina oft hlutverk kirkjunnar í samfélaginu á sama hátt og hann. Það gera vissulega ekki stjórnmálamenn einir heldur margir aðrir bæði innan og utan kirkju í þröngum skilningi. Auðvitað er það líka svo að það verður alltaf eitt af hlutverkum gamalla og stórra trúfélaga að halda uppi hefðum og gildum í samfélagi sínu. Það skiptir þó höfuðmáli hvernig það er gert: Er það gert á forsendum kirkjunnar sjálfrar með hagsuni heildarinnar að leiðarljósi, á gagnrýnin máta og af virðingu við aðra eða af tryggð við valdið og ótta við breytingar sem oft reynast til hins betra þegar fram líða stundir.
Ef kirkjan vill raunverulega byggja á gamalli hefð þarf að líta til þess sem grundvöllinn lagði. Þar var ekki þjónkun við valdið sem leiðina varðaði. Þvert á móti.

Spámaður, trúður eða fífl?
Í trúarlegu tilliti hefur þróun síðustu alda á Vesturlöndum verði lýst svo að hún liggi frá trúarmenningu til trúarsannfæringar eða trúarlegrar einstaklingshyggju.
Í þessu felst að litið er svo á að samfélag fyrri alda hafi einkennst af að merki trúarinnar hafi hvarvetna verið sýnileg á yfirborði samfélagsins. Í ýmsum íslömskum löndum getum við séð sambærileg samfélög nú á dögum. Um daga trúarmenningarinna var einstaklingurinn bundinn af trúarlegri „skuldbindingu“ eða samsömun burtséð frá sannfæringu á borð við það sem Cameron forsætisráðherra lýsir. Trúin var þá sýnilegt og sterkt einingarband.
Lýsingin felur hins vegar í sér að nú á dögum skipti máli að einstaklingurinn sé frjáls og myndugur á sviði trúarinnar líkt og á öðrum sviðum. Þá er jafnframt litið svo á að félagsleg velferð okkar felist m.a. í að við fáum að vera við sjálf og sjálfum okkur trú í trúarlegu tilliti en séum ekki gerð annars flokks vegna trúar eða skorts á henni.
Við þessar nýju aðstæður er opin spurning hvort kristin kirkja geti áfram sætt sig við það hlutverk að vera einungis rammi um borgaralega trú. Væri kirkjan ekki þar með trúmálastofnun hins opinbera eins og hér er talið liggja undir steini í orðum Davids Camreon?
Oft er lögð áhersla á að kristinni kirkju beri að vera gagnrýnið, „spámanlegt“ afl í anda þeirra fornu samfélagsrýna sem við mætum í mörgum ritum Gamla testamentisins. Þá er jafnframt minnt á hlutverk trúðsins eða hirðfíflsins sem kom við kaun sem aðrir þóttust ekki sjá. Öll þekkjum við líka frásögnina um barnið í ævintýri Andersens sem eitt benti á nekt keisarans og þannig mætti lengi telja. Í rétttrúnaðarkirkjunni í Austur-Evrópu gegndi hið heilaga fífl lengi mikilvægu hlutverki. — Það sneri öllum gildum á hvolf, steig út úr samfélaginu, hafnaði hefðum þess og höftum og boðaði trúna í öfugmælum. Fíflið var þyrnir í augum þeirra sem aðhylltust stofnunarvædda trú en fæstir drógu heiðarleika þess og heilagleika í efa.
Gömul og virðuleg kirkja á borð við íslensku þjóðkirkjuna verður að vísu seint trúverðugt fífl. Kirkja sem bregst gagnrýnislaust við ákalli um að vera vettvangur borgaralegrar trúar afsalar sér aftur á móti hlutverki spámannsins, trúðsins og fíflsins algerlega. Hún er til friðs, er prúð, stillt og umfram allt íhaldssöm. Er það hugsanlega eina hlutverk þjóðkirkju í samtímanum eða svíkur hún þvert á móti sjálfa sig með því að ganga inn í það af heilum huga?
Áður en þeirri spurningu er svarað þarf að huga að því hver gætti hinnar borgaralegu trúar í árdaga kristninnar: Hvort voru það farísearnir eða Kristur og fylgjendur hans? — Er það ekki spurningin sem þetta allt snýst um?

Að lokum
Ábyrgðarlaust væri að svara þeirri ágengu spurningu sem varpað var fram í upphafi með einföldu já-i eða nei-i. Þjóðkirkjan er hluti af langtímaminni samfélags og ber því að gæta ákveðinnar festu sem sumum kann að þykja íhaldssemi. Hún er þó líka hluti af hinni alþjóðlegu kirkju Krists og því framhald Krists-atburðarins sem rakinn er í guðspjöllunum. Í því felst ákall til gagnrýnins endurmats sem beinist ekki síst inn á við, að kirkjunni sjálfri. Í því felst brýning, hvatning, áskorun um að gæta ekki aðeins hefðanna heldur endurskapa þær við síbreytilegar aðstæðu m.a. í ljósi fjölhygjunnar. Í því felst óhjákvæmilega áskorun um róttækni.
Höfundar eru guðfræðingar

Breytt staða kristinfræði í aðalnámskrá grunnskóla hefur bein áhrif á þá starfsþætti kirkjunnar sem snúa að börnum, unglingum og fjölskyldum. Stuðningur við heimilin varðandi skírnarfræðslu barnanna er nú alfarið í höndum kirkjunnar og á starfsfólki hennar hvílir nú sú ábyrgð að geta annars vegar frætt um trú þegar það á við (skólaheimsóknir o.fl.) og hins vegar að geta sinnt fræðslu í trú (sunnudagaskóli o.fl.). Þessar breyttu aðstæður gera enn meiri kröfur til fagmennsku. Við þetta bætist að nú er það almennt viðmið í þjóðfélaginu að ekki er hverjum sem er treystandi fyrir starfi með börnum og unglingum, viðkomandi aðilar  þurfi að vera hæfir til slíkra starfa, standast þær kröfur sem siðareglur kirkjunnar gera til starfsfólks síns# og fengið viðeigandi þjálfun. Langt er síðan að brjóstvitið eitt þótti duga til. Sóknir sem ekki hafa nú þegar brugðist við þessu þurfa að gera það sem fyrst.

Vissulega getum við sem kirkja verið stolt af mörgum fræðsluverkefnum á vettvangi barna- og unglingastarfsins. Þannig hófst til dæmis markviss leiðtogaþjálfun á vegum Æskulýðsstarfs kirkjunnar á sjöunda áratug síðustu aldar með námskeiðum sem í dag eru þekkt sem„Innandyra“ námskeið kirkjunnar. Meginmarkmið þeirra námskeiða var að auka færni og dýpka þekkingu þeirra sem störfuðu í sunnudagaskólum í kirkjum landsins. Allt frá þeim tíma hefur verið stefnt að því að auka þann stuðning sem kirkjan veitir þeim sem starfa á vettvangi barna- og unglingastarfs kirkjunnar. Nokkuð hefur áunnist í þeim efnum. Þegar ÆSKR fór að bjóða upp á sérstök leiðtoganámskeið í lok níunda áratugarins hófust nýir tímar í leiðtogaþjálfun þeirra sem sinntu starfi með eldri börnum og unglingum. Þau námskeið eru enn til staðar í dag.

Um síðustu aldamót fór af stað umræða um mikilvægi þess að bjóða unglingum sem hefðu áhuga á að verða leiðtogar upp á sérstök námskeið. Til varð svonefndur Farskóli leiðtogaefna. Hér er um námskeið að ræða sem ætlað er ungmennum á aldrinum 14 til 16 ára og tekur námskeiðið tvo vetur, alls 20 samverur, hver þeirra tvær til þrjár kennslustundir. Nokkru seinna bættist við grunnnámskeið leiðtoga þar sem farið í grundvallarþætti í leiðtogafræðum, trúarþroskakenningar, guðfræði, lög og reglur í æskulýðsstarfi o.fl., alls 10 samverur. Það er mikilvægt að þau ungmenni sem kjósa að verða leiðtogar í kirkjunni alist upp í umhverfi þar sem sjálfsmat, endurmenntun og þjálfun þykir eðlilegur þáttur af starfinu. Þá þarf öll þjálfun og menntun að vera þess eðlis að æskulýðsleiðtoginn upplifi notagildi þess sem miðlað er á námskeiðunum.

Um nokkurt skeið hefur Biskupsstofa í samstarfi við ÆSKÞ, ÆSKR og KFUM og K  boðið upp á einsdags námskeið fyrir leiðtoga á hverju ári, en einnig hafa verið haldin námskeið fyrir æskulýðsfulltrúa. Námskeiðin Verndum þau þar sem farið er yfir helstu þætti er snúa að Barnaverndarlögum og viðbrögðum við hvers kyns ofbeldi og vanrækslu barna eru einnig orðin fastur þáttur í námskeiðahaldi á vettvangi kirkjunnar. Vert er að geta þess hér að KFUM og KFUK hafa einnig lagt mikla natni í þjálfun sinna leiðtoga og er margt á þeim vettvangi til fyrirmyndar, en það er efni í annan pistil.

Kirkja sem vill horfa fram á veginn verður að sýna í verki að hún sé þess megnug að styðja þétt við bakið á þeim einstaklingum sem axla ábyrgð í starfi með börnum og unglingum í kirkjunni í dag. Kalli eftir nauðsynlegri þjálfun þurfa að fylgja fjölbreytt tilboð um námskeið um allt land. Auk þess verður kirkjan af koma sér upp þéttriðnu neti einstaklinga sem hafa yfirumsjón með barna- og unglingastarfi í kirkjum landsins. Slík umsjón þarf að vera í höndum aðila sem hafa menntun á sviði tómstundafræða, eða uppeldis- og kennslufræða annars vegar og á sviði guðfræði og trúarlífsfélagsfræði hins vegar. Þetta tvennt þarf að koma til. Það dugar ekki að ráða einstakling sem er með próf í tómstundafræðum og biðja hann um að sjá um æskulýðsstarfið, eða að ætlast til þess að prestar séu fagmenn í uppeldisfræði . Til þess að vel til takist þarf að eiga sér stað þverfagleg vinna.

Kirkja framtíðar er kirkja sem leggur metnað í barna- og unglingastarf sitt. Það er von undirritaðra að biskupar, kirkjuráðsfólk, kirkjuþingsfólk, prófastar, héraðsnefndarfólk, já öll þau sem koma að yfirstjórn kirkjunnar taki sig nú til og geri alvöru úr stuðningi við barna- og unglingastarf um land allt. Það er ekki nóg að styðja við fræðslu við ungleiðtoga og æskulýðsfulltrúa. Nauðsynlegt er að yfirstjórn kirkjunnar endurskoði þær kröfur sem hún gerir til djákna og presta hvað menntun þeirra í uppeldis- og tómstundafræðum varðar. Það er löngu orðið tímabært að þjóðkirkjan standi fyrir öflugum námskeiðum um þessi efni fyrir hvern þann sem starfar sem prestur eða djákni í kirkjunni í dag. Hættum að henda peningum í reddingar, byggjum upp faglegt starf til framtíðar.

Sr. Agnes tekur við embætti af sr. Karli Sigurbjörnssyni sem hefur þjónað í 13 ár. Á þeim tíma hefur kirkjan eflst mjög að þjónustustyrk og fjölbreytni í starfi og gengið í gegnum umfangsmiklar skipulagsbreytingar þar sem aðskilnaðarferlið á milli kirkju og ríkis rís hátt. Það var ekki einfalt verk að aðlaga starfshætti kirkjunnar að nýju skipulagi og setja því formlega umgjörð. Þessa vinnu hefur sr. Karl leitt af myndugleik og festu í samstarfi margra með heill kirkjunnar að leiðarljósi. Á starfstíma sr. Karls voru til meðferðar erfið mál til úrlausnar innan kirkjunnar. Þar tókust oft á skiptar skoðanir, heitar tilfinningar og ekki einföld lausnarorð. Þar lagði sr. Karl sig fram um, að regluverk kirkjunnar yrði styrkt í ljósi reynslunnar svo hún mætti verða réttlát í viðbrögðum sínum fyrir komandi tíma. Sr. Karl hefur lagt mikið að mörkum fyrir kirkjuna okkar í biskupsstörfum og með predikun sinni.

Innan kirkjunnar blómgast gróska og öflugt starf sem byggist á mannauði í traustri þjónustu. Á sama tíma nýtur kirkjan skertra tekna vegna ákvörðunar Alþingis um að láta stóran hluta sóknargjaldanna renna í ríkissjóð. Eigi að síður er kirkjan kjölfesta í menningar-og félagslífi þjóðarinnar þangað sem fólkið sækir í vaxandi mæli eftir þjónustu og þátttöku í fjölbreyttu starfi og nýtur athafna á stærstu stundum lífsins. Nýr biskup tekur því við góðu búi. Þá er mikilvægt að taka höndum saman með nýjum biskupi um að halda áfram að efla þjónustu og starf kirkjunnar á traustum grunni þar sem Guð er í miðju, blessar og nærir.

Í kristinni kirkju er boðun fagnaðarerindisins ekki smáatriði, heldur kjarnastarfsemi. Þess vegna er eðlilegt að að orðið trúboð fái á sig ólíkan blæ og ólíka þýðingu eftir samhenginu. En í samfélagslegri umræðu ætti skilgreining á trúboði að vera eins og ofangreind tilvísun í orðabókina greinir frá. 

Þjónusta sem er ekki trúboð

Ef við fylgjum þessari skilgreiningu, kemur það í ljós að ýmiskonar þjónusta prests eða kirkjunnar er ekki trúboð í raun. Skýrt dæmi er þjónusta sjúkrahúspresta. Sjúkrahúsprestur þjónar öllum sjúklingum og aðstandendum eftir ósk, óháð trúarlegum bakgrunni þeirra. Og þjónustan sem er veitt er fyrst og fremst sálgæsla og samfylgd en ekki trúboð. Kona sem fékk sálgæslu hjá sjúkrahúspresti sagði:„Sjúkrahúspresturinn talar um allt nema trúmál“. Að sjálfsögðu talar hann um trúmál ef viðkomandi óskar eftir því, en málið er að hann er þátttakandi í samtali við fólk og leggur sig fram við að veita nærveru, virka hlustun og ráðgjöf, en ekki trúboð. 

Hið sama gildir um þjónustu mína sem prests innflytjenda. Frá upphafi þjónustunnar árið 1996 hefur markmið hennar verið að hjálpa innflytjendum að aðlagast íslensku samfélagi en ekki beint kristniboð. Mér skilst að þetta sé ríkjandi stefna einnig meðal innflytjendapresta á hinum Norðurlöndunum. Með því að veita innflytjendum aðstoð við að styrkja sjálfsmynd sína, sem oft býður hnekki í nýju landi, sýnir prestur manneskju, sem er sköpun Guðs, virðingu og samstöðu. Það er grunnhugsunin og þannig afstaða þjónar innflytjendum best á erfíðum tíma og í flóknum aðstæðum.
  
Það er hægt að benda á starfsemi Hjálparstarfs kirkjunnar, samtöl milli  trúarbragða eða áfallahjálp sem dæmi um starfsemi presta eða kirkjunnar þar sem andi mannúðar ríkir, og tilgangurinn er ekki trúboð.

Stuðlum að gagnkvæmri virðingu

Sumir myndu svara mér og segja:„Þó að prestur stundi ekki beint trúboð, hlýtur það að vera undirliggjandi tilgangur að fólk snúist til kristinnar trúar“. Það er einstaklingsbundið hvað knýr hvern og einn, þótt erfitt sé að fullyrða að ekkert slíkt búi að baki. Þó væri réttara að kalla það„ósk“ frekar en„undirliggjandi tilgang“.

En samkvæmt skilgreiningunni hér að ofan, er trúboð það að hvetja einhvern virkilega að snúa til ákveðinnar trúar, með orðum og gjörðum. Og það sem maður óskar í brjósti sínu er ekki trúboð. Þetta er mikilvægt að hafa í huga. Þegar fólk tekur þátt t.d. í friðargöngu, hlýtur sérhver maður að bera í brjósti ósk sem er tengd við trú hans eða lífsskoðun, en við lítum ekki á hana sem falinn tilgang. Ef við færum að kalla það„falið trú- eða lífsskoðunarboð“ værum við að meta hvað fer fram í huga sérhverrar manneskju. Þar með væri úti um tilraunir til að byggja upp gagnkvæma virðingu meðal fólks.

Það sem við verðum að læra, prestar sem aðrir, er að aðgreina stað, stund og tilefni fyrir trú- eða lífsskoðunarboð. Við þurfum að móta skýra og sameiginlega reglu um þetta og fá þjálfun til að fylgja henni. Ég tel að þetta sé óhjákvæmilegt. Ef prestur byrjar að prédika þar sem það er óviðeigandi, á að vera leið til að kvarta yfir því formlega. En mig langar jafnframt að ítreka það hvort prestur stuðli að trúboði eða ekki á ákveðnum stað og stund á að dæmast eftir orðum og gjörðum prestsins þar, en ekki eftir almennri staðalmynd um presta. Ef þessi aðgreining er ekki fyrir hendi, verða fordómar og staðalmyndir um trúarbrögðin til þess að ýta prestum og kirkjunni út af opinberum vettvangi. Slíkt er engum í hag. 

Hversu margir sækja messur? Munu foreldrar leita til kirkjunnar að uppbyggilegu starfi fyrir börnin sín? Hvernig verður sjálfboðinni þjónustu háttað? Hvaða áhuga mun ungt fólk hafa á að læra til prests? Hvernig verður hlustað þegar talsmenn kirkjunnar taka til máls? Hvaða erindi mun kirkjan eiga í umræðuninni um lífsgildin, verðmætin, svo ekki sé nú talað um hin andlegu mál? Hversu hátt hlutfall þjóðarinnar mun tilheyra þjóðkirkjunni?

Innsýn í framtíðina

Ein leið til þess að svara þessum spurningum er að kanna hvernig kirkjan mætir málefnum ungs fólks nú í dag. Þar finnum við vísbendingu um það hvernig staða hennar verður í framtíðinni. Þau sem nú eru virk í æskulýðsstarfi kirkjunnar munu vafalalítið vera í lykilhlutverki í þjónustu kirkjunnar á komandi tímum. Um þetta er lítill ágreiningur og hafa æskulýðsmálin verið áberandi í tali þeirra sem sóst hafa eftir embætti biskups. Vissulega er orðið brýnt að efla þennan málaflokk. Spurningin er hins vegar sú hvort yfirhöfuð er mögulegt að bæta æskulýðsstörfin að einhverju marki, innan ramma þess skipulags sem nú er við lýði innan kirkjunnar. Hér verður því haldið fram að slíkt sé vart mögulegt. Rætur vandans felist í því hversu dreifðir kraftar kirkjunnar eru og þar með sé ókleift að hrinda stefnumálum í framkvæmd.

Viðvörunarljós

Þótt vissulega sé barnastarf víða með miklum blóma má finna ýmis merki þess að málalfokkur þessi mæti afgangi innan safnaða. Dæmi eru um það í fjölmennum söfnuðum, að leiðtogar hafi mætt á auglýstum tíma til sunnudagaskóla og beðið í tómum salnum án þess að nokkur léti sjá sig. Víða, þar sem áður voru hundruð barna í kirkjuskólanum, sækja nú örfáir samkomur. Unglingastarfið þarf einnig að skoða. Ekki nægir að kanna fjölda og tíðni samkoma, þótt slíkar tölur gefi vissulega vísbendingu. Horfa þarf til innihalds stundanna. Eru enn starfandi leshópar þar sem ungt fólk les í ritningunni og ræðir boðskap hennar eða eru samverurnar byggðar upp með þeim hætti að sjálf boðunin fær rétt að „fylgja með“ í lokin?

Kórastarf barna var um hríð vaxtarbroddur innan safnaðanna. Slíkir kórar hafa, þegar vel hefur verið á málunum haldið, eflt safnaðarstafið til mikilla muna og tengt fjölda fólks við starfsemi þeirra. Í þeim samdrætti sem orðið hefur síðustu árin eru dæmi um að barnakórar hafi verið lagðir niður og ekkert komið í þeirra stað.

Fermingarfræðslan er svo kafli út af fyrir sig. Hér er aðeins byggt á reynslusögum foreldra og ýmsu sem lærst hefur af afspurn. Það út af fyrir sig er umhugsunarvert að þetta hryggjarstykki safnaðarstarfsins (og messusóknarinnar!) skuli ekki lúta meira gæðaeftirliti en raun ber vitni. Dæmi eru um að allt að hundrað börnum sé safnað saman til „fræðslu“stunda þar sem þau skrifa upp svör við spurningum og halda svo heim á leið. Einnig virðist námskrá fermingarfræðslunnar rykfalla uppi í hyllu. Gjarnan er byrjað síðla hausts og hætt vel fyrir aðventu. Starfið hefst svo að nýju síðla janúar, en víða hefjast fermingar löngu fyrir páska, jafnvel í byrjun mars. Fermingarveturinn stendur því ekki nema í örfáa mánuði. Námsefnið er þar að auki mjög úr sér gengið. Bókin Líf með Jesú var í raun upphaflega hugsuð sem bráðabirgðaútgáfa en það segir mikið um ástand þessara mála að í mörgum kirkjum er hún enn notuð sem námsefni. Einhverjir söfnuðir hafa sjálfir samið efni sem gjarnan er fjölritað og bundið inn í gormabækur. Slík námgagnagerð stenst vart samanburð við prentað námsefni sem unnið er af fagfólki. Annað efni sem gefið hefur verið út síðustu árin virðist ekki hafa fallið í kramið. Ljóst má vera að ekki hefur tekist að útbúa námsefni sem mætir þörfum fræðslunnar.

Hápunktur fermingarundirbúningsins er þó jafnan ferðin í Vatnaskóg. Þar stendur nýbygging – ókláruð illu heilli en fullbúin myndi hún stórefla möguleikana á því að hafa aukinn hluta fræðslunnar í Skóginum, börnunum til mikillar gleði. Slíkt gæti jafnvel gefið kost á því að hefja fræðsluna ári áður með undirbúningshópum, og færi fræðslan að hluta til fram í Vatnaskógi. Skógarmenn safna fyrir byggingu skálans en þjóðkirkjan hefur úr svo litlu að moða í þessum málaflokki að framlag hennar er lítið annað en jákvæð viðleitni til verkefnisins.

Ofan á þessa óheillaþróun bætist sú staðreynd að stærri söfnuðir á SV-horninu hafa margir hverjir sagt upp æskulýðsfulltrúum í kjölfar samdráttar. Sú staðreynd er út af fyrir sig efni í heilan pistil. Forgangsröðunin er með þeim hætti að þessi vaxtarbroddur til framtíðar er skorinn af.

Vilji og skipulag

Að þessu rituðu, virðist í raun fátt benda til þess að málaflokkurinn, æskulýðsmál, sé jafn mikilvægur á borði og hann er í orði. Ýmis dæmi eru vissulega um gott og árangursríkt starf. Annað væri það nú líka, sé litið til þeirra tekna sem söfnuðirnir hafa og þá aðstöðu sem þeim er víða búin. Í því sambandi ber að nefna þættina „Daginn í dag“ sem hafa slegið í gegn í sunnudagskólastarfinu. Farskóli leiðtogaefna er frábært framtak og fleira mætti nefna. Það breytir því þó ekki að mjög víða er pottur brotinn í æskulýðsmálum eins og rakið hefur verið. Þá liggur hluti skýringarinnar á hinu dvínandi gengi í afhelgun samfélags og minna trausti til þjóðkirkjunnar. Það skýrir þó vandann ekki nema að hluta til. Kirkjunni hefur ekki tekist sem skyldi að mæta þessum áskorunum.

Ástæða þess að illa gengur að bæta úr þessum vanda liggur í skipulagi kirkjunnar. Kirkjustarf líður á þessu sviði sem mörgum öðrum fyrir stjórnleysi sem kemur í veg fyrir það að unnt sé að raða málum í eðlilegan forgang. Fjármagni og starfskröftum er dreift um söfnuðina, misstóra og nánast ekkert er fylgst með því hvernig farið er með þessa fjármuni á hverjum stað. Enginn ber í raun ábyrgð á því hvernig unnið er með þessi verðmæti.

Annar stór ókostur þess fyrirkomulags sem þjóðkirkjan býr við felst í því að nánast ókleift er að stýra því hvernig fjármagninu er varið. Stefnumótun, samþykktir og jafnvel starfsreglur sem kirkjuþing samþykkir koma ekki nauðsynlega til framkvæmda í söfnuðunum. Fyrir vikið gerist það, sem hér að ofan hefur verið tíundað að jafnvel málaflokkur eins og æskulýðsmálin sitja á hakanum – og það þrátt fyrir stór orð um mikilvægi hans og þýðingu fyrir framtíð kirkjunnar.

Eigi að vera unnt að breyta þessu þarf að ráðast í breytingar:

1.     Markmiðssetning

Fyrst þarf vitaskuld að vita hvert á að stefna. Nú vill svo til kirkjuþing hefur samþykkt fræðslustefnu og innan hennar er fjallað um æskulýðsstarf. Þann hluta mætti útfæra nánar og vinna eins konar „barnasáttmála“ þjóðkirkjunnar sem lýtur að þeirri þjónustu sem kirkjan vill veita börnum vítt og breitt um landið. Þar ber m.a. að horfa til þess hlutverks þjóðkirkjunnar að bjóða upp á æskulýðsstarf án endurgjalds. Uppeldisstefna kirkjunnar á að vera í forgrunni – þar sem ekki er unnið í anda samkeppni og úrvalshyggju eins og víða er í íþróttastarfi heldur endurspeglar starfsemin þann skilyrðislausa kærleika sem kirkjan boðar.

2.     Þekking

Þegar orð þessi eru skrifuð verður þess vart hversu byggja þarf á reynslusögum og oft tilviljanakenndri innsýn sem fengist hefur í fyrirkomulag þessara mála. Rannsóknir eru stopular og þær sem gerðar hafa verið, geta vart talist hlutlægur mælikvarði á gæði þjónustunnar. Spurningalistar hafa verið sendir út til sóknarpresta en mikið vantar þó upp á það að óháðir aðilar meti magn og gæði samverustundanna. Eru þó prófastar í fjölmennustu prófastsdæmunum með héraðspresta sem gætu gert slíka könnun í samvinnu við biskupsstofu. Slíka úttekt mætti jafnvel vinna sem rannsóknarverkefni við guðfræðideildina. Tilvalið væri að nýta leikmannasamfélagið, koma á fót rýnihópum sem svara reglulega spurningum um starfið í þessum mikilvæga málaflokki. Með þessu fengist bæði formlegt og óformlegt eftirlit á gæði æskulýðsstarfsins.

3.     Skipulag

Þegar ljóst er hvert á að stefna og hversu langt þjóðkirkjan á í land með að ná markmiðum sínum ber að skoða allt skipulag hennar með tilliti til þess að hún geti uppfyllt markmið sín. Eins og rakið hefur verið, þá geta einstakir söfnuðir kært sig kollótta um það hvað rætt er og afgreitt af kirkjuþinginu. Við því verður að bregðast. Þá verður að tryggja það að fagfólk starfi á þessum vettvangi – og að þekkingin eflist í nánu samstarfi þeirra sem fræðslunni sinna.

Þessi hluti verður erfiðastur en í ljósi þess hversu þörfin er brýn á að bæta þjónustuna á þessu sviði verður að segjast að hann er þess virði að fyrir honum sé barist! Vísi að slíkri hugsun má sjá í samþykktum um samstarfssvæði sem byggja á því að söfnuðir leggi saman krafta sína á ákveðnum sviðum. Hér þarf að ganga miklu lengra og tryggja það að hvergi sé slakað á kröfunum í þessum málum. Lykilhugtök í þeirri vinnu ættu að vera: fagmennska, hagkvæmni og samstarf.

Dæmi um breytingar

Hér er tekið dæmi um það hvernig fermingarfræðslunni mætti umbylta í þessum anda. Það fyrirkomulag þar sem prestar sinna kennslu barnanna gegn sérstökum aukagreiðslum, ætti að leggja niður. Það á sér engar hliðstæður í systurkirkjum okkar og er ekki á nokkurn hátt í takti við þær þarfir sem fermingarfræðslunni er ætlað að mæta. Í skjóli þessa fyrirkomulags viðgengst þjónusta sem er ekki boðleg í samfélagi þar sem sífellt meiri kröfur eru gerðar á þessum vettvangi. Greiðslum foreldra ætti að verja til þess að greiða fagfólki. Prestarnir taka vissulega þátt í fræðslunni en umsýsla hennar og skipulag er á hendi leiðtoga sem hafa fengið sérstaka menntun á þessu sviði. Sá leiðtogi gæti þó vissulega verið þjónandi prestur, hafi hann sérhæft sig á því sviði. Einn leiðtogi getur hæglega skipulagt fermingarfræðslu í nokkrum söfnuðum og tryggt væri reglulegt samstarf á milli fræðara þar sem skapandi hugmyndavinna færi fram og stöðugt endurmat á starfseminni. Rýnihópar foreldra gæfu reglulega álit á gæðum fræðslunnar og prófastdæmið héldi utan um tengslin við þá. Starfið væri m.ö.o. skipulagt í kringum þarfir barnanna sjálfra en ekki embættismannanna sem því sinna. Þegar má sjá nokkurs konar vísi að slíku fyrirkomulagi í nokkrum söfnuðum þar sem margir koma að fræðslunni en miklu lengra þarf að ganga í þessari vinnu.

Með sama hætti væru aðrir þættir æskulýðsstarfanna endurskoðaðir allt út frá því að tryggt sé að starfsemin beri árangur – þjónustan við börnin og fjölskyldur þeirra verði ekki bara viðunandi heldur til fyrirmyndar fyrir þá aðra sem starfa á sama vettvangi.

Sameinuð eða sundruð

Á tyllidögum og í undirbúningi biskupskosninga tala menn gjarnan um æskulýðsmálin og láta í ljósi mikinn áhuga á þeim málaflokki. Flest bendir þó til þess þar ríki stöðnun eða jafnvel afturför.

Horfum á æskulýðsstörfin út frá sjónarhorni þeirra sem þjónustuna sækja. Fólk hefur nú sáralítil áhrif á það hvernig henni er háttað. Æskulýðsnefndir í söfnuðum eru undantekning fremur en regla. Víða virðast menn sjá engin úrræði til þess að bæta starfið og gera kirkjuna að kynslóðatorgi þar sem ungir og aldnir koma saman. Margir kjósa vissulega með fótunum – aka langa leið, stundum framhjá tveimur kirkjum til þess að komast á þann stað þar sem starfsemin er ásættanleg. En þeir borga eftir sem áður greiðslur sínar til sinnar sóknar og sú sókn fær tekjur sínar alls óháð því hvernig farið er með þá fjármuni.

Og þar eru kraftarnir bundnir. Þeim er dreift umhugsunarlaust í allar áttir – bæði fjármagninu og þekkingunni, án þess að ábyrgðar sé krafist á árangri, án þess að eftirlits sé gætt með ráðstöfun, án þess að hirt sé um það hvort farið er eftir þeim línum sem lagðar hafa verið.

Eigi að vera unnt að leysa þessa krafta úr læðingi þarf að stíga þau skref sem systurkirkjur okkar hafa fyrir löngu stigið. Raunverulegu samstarfi verður að koma á með þeim hætti að fjármagni og völdum sé ráðstafað til samstarfssvæðanna fremur en einstakra sókna. Með skýrri stefnumótun, virku eftirliti og raunhæfum úrræðum til þess að grípa inn í, verður fyrst von til þess að æskulýðsstörfin geti orðið með þeim hætti að þjóðkirkjan geti horft með björtum augum til framtíðar.

Trúarbragðafræðsla í íslenskum grunnskólum á í vök að verjast. Í framhaldsskólum er undantekning ef trúarbragðafræði er boðin sem valgrein. Í kennaranámi er trúarbragðafræði valgrein. Því er ástæða til að kynna umræðu um mikilvægi trúarbragðafræðslu sem farið hefur fram á vegum Evrópuráðsins og Öryggis- og samvinnustofnunar Evrópu (ÖSE).

Veraldarvæðing
Þjóðfélög Evrópu tóku miklum breytingum á síðustu öld. Þau breyttust úr fremur einsleitum kristnum þjóðfélögum í veraldarvædd fjölmenningarsamfélög. Veraldarvæðingin (e. secularization) er sögð fela í sér: a) aðskilnað pólitískra og trúarlegra stofnana, b) víkjandi trúarlega áherslu í umræðum um þjóðfélagsmál, vísindi, heimspeki og siðferði, c) minnkandi þátttöku í trúarlegum athöfnum og „einkavæðingu“ hins trúarlega og d) veraldarvæðingu eða afhelgun hugarfarsins. Um miðja síðustu öld settu félagsfræðingar fram kenningar um að þróunin yrði sú að trúarbrögð myndu nánast engu máli skipta í vestrænum samfélögum framtíðarinnar. Einn þeirra var Peter L. Berger, sem rétt fyrir síðustu aldamót hélt fyrirlestur við John Hopkins University í Bandaríkjunum, sem nefndist The Desecularization of the World. Þar sagði m.a.: „Hugmynd okkar um að við lifum í veraldarvæddum heimi er röng. Heimur inn í dag er, með nokkrum undan tekningum, jafn feiknarlega trúarlegur og hann hefur ætíð verið og sums staðar fremur en nokkru sinni. Þetta merkir að allir þeir bókastaflar sem ritaðir hafa verið af sagnfræðingum og félagsvísindamönnum og merktir hafa verið „kenningar um veraldarvæðingu“ hafa í grundvallaratriðum rangt fyrir sér.“

Fjölmenning og umburðarlyndi
Endurkoma trúarbragða á vettvang alþjóðastjórnmála og aukin fjölmenning hefur vakið umræðu á vettvangi Evrópuráðsins um trúarbragðafræðslu. Komið hafa út nokkur nefndarálit þar sem bent er á nauðsyn þess að vinna markvisst að auknu umburðarlyndi í trúarlegum efnum, í nafni lýðræðis og mannréttinda. Til að svo geti orðið er mikilvægt að fræðsla um trúarbrögð sé í námskrám opinberra skóla í því skyni að efla þekkingu og skilning á ólíkum trúarbrögðum og lífsviðhorfum. Mikilvægt sé að auka þekkingu nemenda á ríkjandi trúarbrögðum og siðgæðisviðmiðum í eigin samfélagi, enda geti þekkingarskortur leitt til fordóma gagnvart eigin trúar- og menningararfi. Aðildarríkin eru hvött til að líta á endurskoðun námskrár á öllum skólastigum sem forgangsverkefni í því skyni að efla trúarbragðafræðslu.

Árið 2005 kom út hjá Evrópuráðinu álit frá Committee on Culture, Science and Education. Þar eru ríkisstjórnir aðildarríkjanna hvattar til til til að tryggja trúarbragðafræðslu, bæði í grunn- og framhaldsskólum. Skortur á hæfum kennurum er einnig ræddur og bent á nauðsyn stóraukinnar kennaramenntunar í trúarbragðafræðum. Nú þegar verið er að lengja kennaranám hér á landi er ástæða til að benda á að menntun íslenskra kennara í þessum fræðum er með öllu óviðunandi. Aðeins lítill hluti kennaranema velur trúarbrögð sem valgrein, þannig að meirihluti útskrifaðra kennara hefur enga fræðslu fengið um trúarbrögð, hvorki kristni né önnur, frá því að þeir luku grunnskólaprófi.
Árið 2008 gaf Evrópuráðið út White Paper on Intercultural Dialog. Þar er rætt um áhrif trúarbragða, einkum hins gyðing-kristna arfs, á vestræna menningu. Bent á mikilvægi þvermenningarlegrar og þvertrúarlegrar samræðu, til aukins skilnings og þekkingar á ólíkum hópum þjóðfélagsins svo vinna megi gegn fordómum og stuðla að umburðarlyndi. Til þess að slík umræða geti átt sér stað þurfi að auka þekkingu fólks á eigin trúar- og menningararfi, auk þekkingar á helstu trúarbrögðum heims. Við endurskoðun námskrár grunnskóla sem nú stendur yfir er mikilvægt að gefa þessu gaum. Án þekkingar á Biblíunni eru menn ólæsir á vestræna menningu, þar sem úir og grúir af tilvísunum í biblíusögur, bæði í bókmenntum, myndlist og tónlist, og eru ófærir um að taka þátt í umræðu um trúmál almennt og tengsl trúar og menningar í eigin samfélagi.

Leiðbeinandi meginreglur
Í mars 2007 var haldin í Toledo á Spáni ráðstefna um trúarbragðafræðslu á vegum ÖSE. Að ráðstefnunni komu tugir sérfræðinga um uppeldi og menntun, auk lögfræðinga, guðfræðinga, trúarbragðafræðinga, fulltrúa frá veraldlegum lífsskoðanasamtökum, auk fræðimanna á sviði mannréttinda. Gefið var út ritið Toledo Guiding Principles on Teaching About Religions and Beliefs in Public Schools. Í formála segir að þrálátar ranghugmyndir um trúarbrögð og menningarheildir, hafi leitt í ljós mikilvægi þess að stuðla að umburðarlyndi og jafnræði ásamt trú- og skoðanafrelsi. Þörfin fyrir betri skilning og þekkingu á trúarbrögðum og lífsviðhorfum verði æ ljósari og bent á að trúarbragðafræðsla sé nauðsynlegur þáttur í sérhverri gæðamenntun (e. quality education). Lögð er áhersla á mikilvægi vandaðrar kennaramenntunar svo kennarar verði færir um að mæta fjölbreyttum hópi nemenda af skilningi og umburðarlyndi. Hér með er skorað á yfirvöld menntamála á Íslandi að gefa þessu gaum.
(Ítarlegri umfjöllun má sjá á Netlu, veftímariti um uppeldi og menntun (netla.hi.is), undir Menntakvika, árslok 2011).