Þann 2. september birtist frétt á vef ríkisútvarpsins þar sem sagt var frá þeirri fullyrðingu Stephen Hawking, sem kemur fyrir í nýrri bók hans, að Guð hafi ekki skapað heiminn. Í bók sinni heldur Hawking því fram að engan Guð hafi þurft til að skapa alheiminn því Miklihvellur sé í raun óhjákvæmileg afleiðing þyngdarlögmálsins. Samkvæmt því sem fram kemur í hinni nýju bók lítur Hawking svo á að þyngdaraflið eitt og sér hafi dugað alheiminum til að skapa sjálfan sig úr engu. Sjálfvirk sköpun (e. spontaneous creation) úr engu er því ástæða þess að alheimurinn er til.

Nú skal það tekið fram að ég hef ekki lesið þá bók sem hér um ræðir. Ennfremur er aðeins vitnað að litlu leyti í efni hennar í áðurnefndri frétt. Hitt er annað mál að ýmislegt er sagt þegar vekja á athygli á nýrri bók og gera hana söluvænlega. Sú upphrópun að Guð hafi ekki skapað alheiminn er sannarlega athyglisverð, ekki síst þegar í hlut á jafn þekktur og virtur vísindamaður og Stephen Hawking. Og annað eins hefur sannarlega heyrst í gegnum tíðina.

En hverju sem því líður eru fullyrðingar hans sannarlega ótrúlegar eins og þær koma fyrir: Alheimurinn er óhjákvæmileg afleiðing þyngdaraflsins! Þyngdaraflið sér til þess að alheimurinn skapi sjálfan sig úr engu! Sjálfvirk sköpun! Margar spurningar skjóta upp kollinum þegar maður heyrir slíku haldið fram.

Maður þarf ekki að vera eðlisfræðingur til að sjá hversu fráleitar slíkar staðhæfingar hljóma. Eðlislögmál eru hluti af alheiminum, þ.e. eiginleikar sem eru að verki innan hans og komu til sögunnar með alheiminum sjálfum. Þau svifu ekki um í einhverju frumspekilegu tómi líkt og platónskar hugmyndir og ákváðu svo allt í einu að gera eitthvað. Hvað er þyngdaraflið án alheimsins (þ.e. án massa og rúms)? Þyngdaraflið, rétt eins og önnur lögmál náttúrunnar, er auðvitað ekki ekki neitt. Þyngdaraflið er sannarlega eitthvað. Það hefur tiltekna eiginleika og hefur tiltekin áhrif. Ef við leyfðum okkur að gera ráð fyrir því að alheimurinn hafi orðið til úr engu þá hljótum við að spyrja hvaðan eðlislögmálin sjálf komu? Hvaðan kom þyngdaraflið sjálft? Þeirri spurningu er ekki hægt að svara nema taka á sig frumspekilegt stökk út fyrir hin vísindalegu mæri.

En ef vísindi (og reynsla okkar og heilbrigð skynsemi) sýna fram á eitthvað þá sýna þau að ekkert leiðir af engu. Ekkert er í réttri merkingu alls ekki neitt og verður ekki skyndilega að einhverju. Hawking gerir auðvitað ekki ráð fyrir því að alheimurinn hafi bókstaflega orðið til úr engu þótt það hljómi sannarlega svo. Þyngdaraflið kom á undan og orsakaði alheiminn. Í raun tekur það sæti Guðs og verður að því leyti hin yfirnáttúrulega orsök sem útskýrir tilvist alheimsins, hin hinsta staðreynd.

Þá má bæta því við að eigi alheimurinn að hafa skapað sjálfan sig úr engu, eins og Hawking virðist halda fram, þá hefur hann þurft að vera til (eins og þyngdaraflið líka að því er virðist) áður en hann varð til – því hvernig átti hann að geta skapað sig að öðrum kosti. En að gera ráð fyrir því er fullkomlega fráleitt enda hrein og klár mótsögn sem röklega fær ekki staðist. Það sem er ekki til er ekki neitt og gerir ekki neitt. Það skapar sannarlega ekki eitthvað – hvað þá sig sjálft. „Það“ sem ekkert er hefur enga eiginleika. Það hefur enga getu til neins og orsakar ekkert. Þegar látið er að því liggja að alheimurinn hafi orðið til úr engu – eins og gjarnan er gert – er yfirleitt gert ráð fyrir því að þetta „ekkert“ sé í raun eitthvað og er það oftar en ekki klætt í einhvern vísindalegan búning. Hins vegar eru slík vísindi yfirleitt grundvölluð á fyrirframgefinni heimsskoðun fremur en einhverju öðru.

Staðhæfingar Hawkings, eins og þær koma fyrir, virðast vera frumspekilegar staðhæfingar fyrst og fremst. Þegar vísindamenn eru farnir að gera sér í hugarlund hvað hafi verið á undan Miklahvelli eru þeir hættir að stunda vísindi og farnir að leggja stund á frumspeki. Nú hef ég alls ekkert á móti frumspeki, síður en svo. En það er ágætt að kalla hluti sínu rétta nafni.

Eitthvað virðist þingmaðurinn hafa misskilið hugtakið ríkiskirkja. Og þar með líklega um leið hvað Þjóðkirkja stendur fyrir. Nú er það svo að skipan málefna kirkjunnar hefur verið með margvíslegum hætti í gegnum söguna. Og er enn. Ríkiskirkjur kallast þær kirkjur sem eru algerlega háðar ríkisvaldinu um alla hluti og ráða sér á engan hátt sjálfar. Danska kirkjan er til dæmis næst því að vera slík ríkiskirkja norrænu Þjóðkirknanna. Þar í landi er kirkjan algerlega háð ríkinu, getur ekki einu sinni tekið til notkunar nýja sálmabók eða Biblíuþýðingu án þess að danska þingið samþykki útgáfuna. Danskir biskupar eru valdir af kirkjumálaráðherra og allur rekstur kirkjunnar er settur undir ráðherra.

Þessi er öfugt farið hér á landi. Þjóðkirkjan íslenska er frjálst og sjálfstætt trúfélag. Hún ræður öllum sínum innri málefnum sjálf innan lagaramma ríkisins. Hver söfnuður Þjóðkirkjunnar er sjálfstæður varðandi eigin rekstur sem byggir á sóknargjöldum sem ríkið innheimtir fyrir Þjóðkirkjuna eins og öll önnur trúfélög. Auk þess greiðir ríkið laun presta, prófasta, vígslubiskupa og biskupsembætisins á grundvelli samnings frá 1907 milli ríkisins og kirkjunnar. Þá afhenti kirkjan ríkinu allar þær jarðir er áður höfðu staðið undir rekstri embættanna. Í staðinn skyldi ríkið greiða laun presta. Þessi samningur var endurnýjaður árið 1997.

En hvað er Þjóðkirkja? Með hugtakinu Þjóðkirkja er átt við kirkju sem stendur traustum fótum í þjóðlegri hefð og sögu hefur fylgt þjóð sinni um aldir. Þjóðkirkja er kirkja þjóðar, vill veita þjóðinni allri þjónustu sína og eiga með henni samleið. Slík kirkja gengur með þjóðinni allri í gleði og sorg, af því að þjóðin vill eiga með henni samleið, án þess þó að önnur trúfélög njóti ekki sama frelsis og allir borgarar ríkisins fulls trúfrelsis.

Danski presturinn og sálmskáldið N.F.S. Grundtvig sem uppi var á 19. öld mótaði hugmyndina um Þjóðkirkjuna og taldi að umfram allt ætti kirkjan að vera “folkelig” eða kirkja fólksins í landinu. Enda kallast danska kirkjan “Folkekirke” - kirkja fólksins. Sama hugtak notaði Grundtvig er hann lagði grunn að dönsku lýðháskólahreyfingunni og kallaði þá skóla “Folkehöjskole” – skóla fólksins, alþýðunnar.

Íslenska Þjóðkirkjan á hugmyndafræði Grundtvigs sameiginlega með dönsku kirkjunni og öðrum norrænum kirkjum. Íslensk þjóð og kirkja fólksins eru samofin. Auðvitað getur farið svo að kirkjan fjarlægist svo fólkið að hún hætti að vera kirkja fólksins. Enn hefur það ekki gerst og fólk heldur áfram að sækja kirkjuna sína í gleði og sorg. Þjóðkirkjan starfar um allt land við sálgæslu, áfallahjálp, andlegan stuðning, handleiðslu og huggun. Fólk sækir til prestanna í viðtöl um sín persónulegu málefni. Hjón sem geta ekki lengur talað saman fá stuðning og styrk til að leita nýrra leiða hjá starfsmönnum Þjóðkirkjunar. Einmana og sorgmæddir fá huggun og samfélag, sjúklingar eru sóttir heim, öldruðum veitt andleg aðhlynning, börnum og unglingum veitt leiðsögn og athvarf á tímum hraða, og félagslegs kulda. Fræðsla í forvörnum er sett á oddinn í unglingastarfinu. Fjölmargt starfsfólk með margskonar menntun og lífreynslu leggur sig fram um að þjóna þjóðinni í Þjóðkirkjunni. Enn fleiri vinna sjálfboðaliðastörf, vilja ekki einu sinni láta þakka sér fyrir heldur starfa í leynum. Og aldrei er sá sem til kirkjunnar leitar spurður um trúfélagsaðild. Þjóðkirkjan þjónar öllum. Á spítulunum fara fram viðtöl milli sjúklinga, aðstandenda, starfsmanna og presta eða djákna. Þjónusta Þjóðkirkjunnar sem fram fer í leynum, fjarri kastljósi fjölmiðlanna, það er sálgæsla í sinni víðustu mynd, sálgæsla við heimilin, sálgæsla á sjúkrastofnunum, sálgæsla í skólum og á elliheimilum, sálgæsla við leik og störf.

Þetta er hin þjónandi Þjóðkirkja, kirkjan sem er jafn virk á Suðureyri og Selfossi, Akureyri og Akranesi, Raufarhöfn og í Reykjavík. Íslenski fáninn, þjóðsöngurinn sem er sálmur, hátíðir kirkjuársins, tungan og þjóðmenningin undirsstrika síðan hin sterku tengsl Þjóðkirkju og þjóðar. Þjóðkirkju sem er fyrst og fremst kirkja fólksins. Kirkja almennings. En er ekki og verður aldrei kirkja ríkisins.

Ég er í starfi mínu oft í kringum dauðann og aðskilnað ástvina og ég óttaðist í upphafi þjónustu minnar innan kirkjunnar að þessi veruleiki myndi á einhvern hátt hafa niðurbrjótandi áhrif á líf mitt. En það hef ég líka lært í skóla lífsins að sorgin er systir gleðinnar og þær eiga sömu móður, kærleikann. Ég upplifi oft mikinn kærleika á gleðistundum í starfi mínu en aldrei finn ég eins áþreifanlega fyrir ástinni og þegar dauðinn kveður dyra. Ég upplifi stundum við útfarir þegar ég geng inn kirkjugólfið að andrúmsloftið sé svo þrungin af ást, líkt og ég gangi inn í hjúp. Þá ilmar allt af ástinni og þó að söknuðurinn og eftirsjáinn sé svo áþreifanlega til staðar er líka svo ótrúlega sterk tilfinning af þakklæti og djúpri virðingu. Ást og þakklæti, það eru ekki til betri tilfinningar og danski presturinn Kaj Munk sagði eitt sinn “þar sem ríkir þakklæti þar er Guð”.

Ég á þá lífsreynslu að hafa horft á föður minn berjast við ólæknandi sjúkdóm í tíu ár uns hann kvaddi. Það fannst mér ósanngjörn þrautaganga. Hann hét Bolli Gústavsson og var prestur og listamaður. Ef einhver maður sem ég þekki hefur vandað líf sitt þá var það hann. Hann var mikill reglumaður sem þjónaði fólki alla ævi af kærleika og virðingu. Ég hafði í huga mínum séð foreldra mína njóta þess að ljúka störfum og hafa tíma fyrir sig sjálf og afkomendur sína á ævikvöldinu en þess í stað greindist hann á besta aldri með sjúkdóm sem af fullkomnu miskunnarleysi tók frá honum allt sem lífið gaf. Þegar ég horfði á vanmátt hans og umkomuleysi vaxa dimmdi yfir sál minni og ég barðist við reiðina. En hann var aldrei reiður, hann var sorgmæddur og æðrulaus.

Ég man aðeins tvisvar eftir því að sjá föður minn komast við, það var þegar hann tjáði mér ótta sinn við það að vera okkur fjölskyldunni til skammar vegna sjúkdóms síns og eins þegar hann uppgötvaði að hann gat ekki lengur munað og farið með 23. Davíðssálm. Þá runnu tárin niður andlit hans og sorgin lagðist yfir. Þegar leið á sjúkdómsstríðið var ég einu sinni að segja móður minni frá því að ég bæði alltaf um lækningu af því að það væri mín heitast ósk fyrir hans hönd, það væri mér mikilvægt að halda í tiltrú mína á kraftaverkið. Þá sagði hún mér frá því að ekki löngu eftir að pabbi fékk greiningu hafi hann oft vaknað upp á næturna til að biðja og bænin var alltaf söm. Það var ekki bæn um lækningu heldur þakkarbæn. Hann hafði hátt og í hljóði þakkað Guði fyrir að hafa gefið sér góðu konu og svona mörg börn og barnabörn. Svo þurfti hann að tjá þakklæti sitt að hafa fengið að búa á fegurstu stöðum Íslands og fyrir allt sitt lífslán.

Þetta er ein af þeim stundum þegar lífið hefur komið mér á óvart og fært mér nýjan lærdóm. Í þjáningunni miðri upplifði faðir minn sig lánsaman og vildi nota tímann til að þakka fyrir sig. Ég þurfti á einhvern hátt að hugsa svo margt upp á nýtt þegar ég heyrði af þessu bænalífi. Bæn þjáningarinnar getur sem sagt verið full af ást og þakklæti.

Af þessari sjúkdómsgöngu lærði ég líka dýrmæti þess að elska fólk í veikleika sínum. Það var auðvelt að elska Bolla Gústavsson í styrkleika hans, enda var hann alla tíð sterk og góð fyrirmynd. Hann umvafði sitt fólk og hann hjálpaði mér með marga hluti og ég leit upp til þessa virta og hæfileikaríka manns sem var alltaf til staðar.

En svo kom í ljós að það var líka svo auðvelt að elska hann í vanmættinum, af því að ástin og þakklætið var ekki frá honum tekið og eftir á sé ég að á þessum tíma kenndi hann mér ekki minna um lífið. Ég hef lært það af lífinu að mikilvægast er að elska af heilu hjarta og þakka fyrir allt það góða sem lífið gefur.

Sagt er að maður sigri að lokum eins og Jesús
ef maður svarar í kærleika
meira að segja þótt hann fyrirlíti mig… sko, náunginn.

Sagt er að maður eigi að vera eins og Jesús
fyrirgefa eins og Guð fyrirgefur
meira að segja þótt hann meiði mig… sko, náunginn.

Það er svo margt sagt, en er það allt hægt? 

Mér finnst gott að ég er ekki Jesús
þá þarf ég ekki að elska náungann,
þarf ekki að sigra illsku hans,
þarf ekki að fyrirgefa honum.

-  Jesús gerir það fyrir mig.

Elsku Guð!

Ég held að þú vitir það, Guð, að ekkert í veröldinni hef ég upplifað eins ósanngjarnt eins og þegar náungi minn ruddist freklega inn í líf mitt og út úr því aftur og einu ummerkin um nærveru hans er hatrið sem hann skildi eftir.  Þú veist það Guð, að ekkert hef ég upplifað eins ósanngjarnt og að vakna einn daginn til vitundar um það að hafa verið rænd/ur sakleysinu sem þú gafst mér.  Það var gjöf sem þú ætlaðir mér en var svo freklega stolið frá mér.  Ég man samt hvernig það var að vakna á morgnanna með þennan ótrúlega fallega kæruleysislega innvortis frið.  Það var gott.  Samt vissi ég ekki þá hve rík/ur ég var, enginn sem hjálpaði mér að sjá það.  Eiginlega var það bara partur af því að vera ég. 

Ég er þreytt/ur.  Hatur er þung byrði og erfiður förunautur.  En þegar ég lít til baka, get ég ekki séð hvernig ég hefði komist í gegnum þetta án þess að hata.  Sjálfsagt ertu ósammála mér, en þetta var bara allt of ósanngjarnt, ég bað ekki um það.  Í nafni allra saklausra barna… segið þeim að við biðjum ekki um það!!!  Það bara gerðist einn daginn.  Það gerðist hratt, allt of hratt.  Hversu margar svefnlausar nætur hef ég ekki glímt við hugsunina um það hvað ég hefði getað gert til að koma í veg fyrir það.  Á hvaða tímapunkti hefði ég getað hlaupið í burtu?  Hvers vegna sá ég ekki fyrir hvað myndi gerast? 

Í fyrstu grét ég oft.  Ég held ég hafi klárað tárin mín.  Góði Guð, viltu gefa mér aftur tárin mín?   Árin liðu, stundum gleymdi ég þessu, en alltaf braust það af og til upp á yfirborðið, ef eitthvað minnti á það…  þvílíkur sársauki.  Eins og að vera með samfallið lunga.  Við hvern andardrátt herpist andlitið svo að smám saman, eftir því sem tíminn líður, verða skorurnar dýpri, hluti af andliti mínu.  Ég horfi í spegil og sé sársauka, reiði og ótta.  En undir því öllu saman liggur hatrið í dvala og bíður þess að fá að losna úr læðingi, yfirtaka aðrar tilfinningar mínar og tjáningu.  Ég er ekki frjáls.  Ég þrái frelsi frá þessari þungu byrði, vil bara losna og fá að vera aftur ég sjálf/ur.

Nú sit ég hér, öllum þessum árum seinna og skrifa þér bréf til að segja þér að ég  veit ekki hvar ég er með líf mitt, hvað þá heldur hver ég er.  Ég horfi í kringum mig og sé ekkert kunnuglegt, öll andlitin sem hafa komið inn í líf mitt eru afbökuð undir þessari gráu og köldu slæðu sem ég er orðin svo flink/ur að búa til.  Ég finn ekkert, hvorki hatur né ást.  Ég er örmagna.  Hvað gerðist?  Hvernig varð ég svona? Ég hef samt leitað mér hjálpar, talaði við sálfræðinga þegar ég var yngri.  Ég held það hafi hjálpað.  Um daginn fór ég til prestsins í kirkjunni minni.  Ég sagði ekki frá þessu, bara ýmsu öðru.  Maður segir engum frá… nema kannski þér.  Hversu oft hef ég ekki truflað þig með vandamálum mínum?

Presturinn sagði mér að það væri gott að biðja, ég skyldi halda því áfram.  Hann þurfti ekki að segja mér það, ég veit allt um það.  Hef örugglega beðið meira en hann um æfina.  Ef ég hefði ekki bænina og þig, þá veit ég ekki hvar ég væri í dag.  Á erfiðustu tímabilum hefur þú verið mér reipi  sem ég hangi í.  Ég ætla aldrei að sleppa takinu.

Guð! Þú ert sigurinn, sigraðu illsku hans fyrir mig!

Guð! Þú ert kærleikurinn, elskaðu hann fyrir mig!

Guð! Þú ert miskunnsemin, fyrirgefðu honum fyrir mig!  

Sko… náunganum.

Ég er örmagna, Drottinn minn, og á ekkert fyrir hann.  Hvorki kjark né þor að sigra illsku hans.  Hvorki kærleika né fyrirgefningu að elska hann, hvað þá breiða yfir og fyrirgefa.  En ég þrái lausn frá þessu myrkri.  Hann er þarna með lífið sitt og minnir reglulega á sig.  Ég hér með hugsanir mínar og finn bara doða, sorg og ólýsanlega þreytu. 

Stundum hugsa ég um það hvort mér hafi liðið betur þegar ég hataði af öllum kröftum.  Það var einhvern veginn einfaldara.  En þá lít ég á sjálfa mig og sé að einmitt hatrið gerði mig þreytta, rændi mig voninni, einangraði mig tilfinningalega og slökkti á gleði minni.  Samt get ég ekki fyrirgefið, ekki í mínum eigin mætti.  Elsku Guð, mér finnst ég svo smá/r, taktu frá mér sektarkenndina!  Ég vil svo gjarna vera ein/n þeirra sem fyrirgáfu og sögðu það hafa breytt lífi sínu.  Hjálpaðu mér að vera eins og þau!

Ég hitti góða konu um daginn.  Hún átti svipaða reynslu og ég.  Hún gaf mér von.  Hún sagði mér að ég þyrfti bara að treysta þér.  Þú ættir inni næga fyrirgefningu fyrir okkur, bæði, mig og hann.  Því bið ég þig Guð í Jesú nafni: „Láttu fyrirgefningu þína streyma í gegnum mig og til hans.  Láttu fyrirgefningu þína vera fyrirgefningu mína!” 

Og elsku Guð, finnst þú ert þarna, hjálpaðu mér að vera bara ég!   Amen.

Es.  Ég ætlaði að muna eftir að þakka þér fyrir sólina, kæri Guð, og allt góða vatnið okkar hér á Íslandi.   Kannski ég kaupi mér sundföt í dag! 

Þó veit ég betur. Ég hef horft á biskupa, presta, djákna, æskulýðsfulltrúa og fleiri í söfnuðum íslensku þjóðkirkjunnar nota þessa áætlun sem og önnur verkfæri til að taka á því alvarlega vandamáli sem ofbeldi gegn konum er. Og ég veit að þessi hópur er stór innan kirkjunnar. Mörg hafa einnig leitað sér þekkingar og færni á öðrum stöðum og verið virk í því að leggja sitt fram þannig að sigrast megi á þeirri synd sem ofbeldi gegn konum er. Í aðfaraorði að fyrrnefndum bæklingi minnir Ishmael Noko, sem þá var aðalritari Lútherska heimssambandsins á að„Guð þjáist með þolendum ofbeldis“ og hann hvetur okkur sem störfum í kirkjunni til að standa saman og sigrast á öllum tegundum ofbeldis,„því að ofbeldi er brot gegn Guði og mannkyni.“ Það er kominn tími til að við öll (ekki bara stór hópur innan kirkjunnar, heldur öll) gerum þessi orð að okkar orðum og lesum það sem við höfum sett á blað og förum eftir því! Í bæklingnum segir meðal annars:

Kirkjan er samfélag fólks sem er kallað til að frelsa kúgaða; köllunarverk kirkjunnar er að frelsa karla og konur undan menningu þar sem ofbeldi ríkir og koma á samfélagi lífsfyllingar og einingar. Í boðun sinni þarf kirkjan að hrista upp í þeim sem eru ánægð með ráðandi skipan og styðja þau sem eru misrétti beitt.

Það þarf óbilandi staðfestu, mikinn aga og samstillt átak til að vekja fólk til vitundar, hafa áhrif á gildismat þess og koma á fót athvarfi eða öðrum úrræðum fyrir þolendur ofbeldis. Kirkjan getur ekki lengur litið framhjá málefnum kvenna eins og henni komi þau ekki við. (Bls. 11).

Við sem þjóðkirkja höfum brugðist þessu hlutverki okkar. Það dugar ekki að benda á allt það sem vel hefur verið gert og rétt hefur verið að staðið. Jesús Kristur minnir sjálfur á að við bregðumst honum þegar við bregðumst EINU systkini hans (Matteusarguðsspjall, 25.kafli). Og orðin í bæklingnum sem bráðum er tíu ára virðast sem fyrr sönn og þau nísta í hjarta mér:

Það sem enn vantar tilfinnanlega er að prédikarar og fræðarar kirkjunnar lýsi opinberlega yfir vanþóknun sinni á ofbeldi gegn konum og að kirkjan viðurkenni hversu vanmáttug hún er gagnvart því. Kirkjan hefur allt of oft mætt ofbeldi gegn konum„með því að gera lítið úr því, gera það ósýnilegt eða framandi.“ Kirkjan verður því að grandskoða hvort„boðun hennar á fagnaðarerindinu hafi öldum saman ýtt undir tilhneigingu karla til að beita ofbeldi, stuðlað að valdaleysi kvenna og stúlkubarna og innrætt samfélaginu umburðarlyndi gagnvart ofbeldi innan fjölskyldunnar.“ (Bls. 14).

Í bæklingnum er einnig spurt hvað við getum gert. Þegar ég lít yfir þann lista finn ég huggun í því að sumt höfum við sem þjóðkirkja gert, en sú huggun er lítil því betur má ef duga skal. Þar stendur:

• Gefið út opinbera yfirlýsingu um að allt ofbeldi sé synd sem lítilsvirðir mynd Guðs bæði í ofbeldismanninum og þolandanum og að þetta sé athæfi sem aldrei sé hægt að þola eða afsaka.
• Upplýsið söfnuðina um að ofbeldi gegn konum fyrirfinnist í ýmsum myndum innan kirkjunnar og í kristnum samfélögum.
• Markið stefnu og skipuleggið aðgerðir þar sem ofbeldismaðurinn þarf að taka afleiðingum gerða sinna bæði í kirkju og samfélagi.
• Beinið sjónum að þessu málefni einu sinni á ári, helgið t.d. einn sunnudag á ári„samstöðu með konum“.
• Ráðið starfsfólk til að taka á ofbeldi gegn konum, ráða bót á því og hafa eftirlit með því. Komið t.d. á fót starfshópi á vegum kirkjunnar.
• Haldið námskeið fyrir presta og djákna um starfssiðfræði þar sem fjallað er sérstaklega um ofbeldi.
• Fjallið um ofbeldi gegn konum í prédikunum, fermingarfræðslu og guðfræðilegri umræðu.
• Komið af stað umræðum um þetta málefni hjá fræðsludeildum og í starfsþjálfun kirkjunnar.
• Gerið kirkjuna að öruggu skjóli þar sem þolendur ofbeldis geta fundið athvarf, stuðning og uppbyggingu.
• Gefið bæði þolandanum og ofbeldismanninum tækifæri til að byggja sig upp.
• Tryggið ykkur stuðning og samstarf yfirvalda. (Bls. 15).

Svona mætti lengi upp telja. Nálgast má bæklinginn á vef kirkjunnar. Best er að hvert og eitt lesi bæklinginn sjálft og að ég láti þessum pistli lokið, ákveðinn í því að gera eftirfarandi orð að mínum:

Jesús lét skýrt í ljós samkennd sína með konum frá öllum lögum samfélagsins og sýndi hinum útskúfuðu og afskiptu sérstaka umönnun. Jesús rauf allar hefðir og forskriftir í meðvitaðri staðfestingu sinni á konum. Þessi afstaða Jesú er okkur fordæmi. (Bls. 36).

Þannig er það sannfæring mín að það er hlutverk hins kristna safnaðar að standa undantekningarlaust með þeim sem brotið er á, með þeim sem verða fyrir ofbeldi, með þeim sem einhverra hluta vegna líða fyrir það sem aðrir hafa gert, hvort heldur um karla eða konur er að ræða!!! Kirkjan þarf að taka afstöðu með lítilmagnanum, alltaf, á öllum stundum og taka slíka afstöðu fram fyrir allt annað, þar með talið embætti, titlatog og tengsl ríkis og kirkju.

Þögnin er mér ljúf og skyld en hún á sér annað andlit.  Hún læðist aftan að mér með horn á höfði og langan hala og þess vegna sest ég við tölvuna og set hugsanir mínar á blað.

Frá því ég hóf störf innan íslensku Þjóðkirkjunnar, hefur sálgæslan verið fyrirferðamesti þátturinn í starfi mínu.  Það kom mér satt að segja á óvart, enda hafði ég búið mig undir að eyða góðum tíma í predikunargerð, námskeiðahald og alhliða heilsueflingu í söfnuðinum.  Sumsé, ég hafði þjálfað mig í fyrirbyggjandi aðgerðum.  En raunveruleikinn er sá að þunginn í starfinu er að vera til staðar þegar allt er komið í þrot hjá náunga mínum og of seint er að beita fyrirbyggjandi aðgerðum.  Þá ber mér skylda til að vera eyru sem heyra, hjarta sem finnur til með, hugur sem leitar úrræða og munnur sem hughreystir og biður.  Já, að vera sú sem tekur sér stöðu með náunganum þegar hann má sín minnst.  Allt þetta geri ég síðan í nafni Jesú Krists, svo ábyrgðin er gríðarlega mikil og afar ólíklegt að ég muni nokkurn tíma standa undir væntingum allra sem til mín leita.  En það veit Guð að ég legg mig fram.  Það er í þessu ljósi og á þessum forsendum sem ég þræði mig í gegnum fréttaflutning og bloggfærslur um málefni fyrrgreinds biskups. 

Brotin sem herra Ólafur var sakaður um eru gríðarlega alvarleg, því mun ekki nokkur heilvita maður andmæla.  Kynferðislegt ofbeldi er tilraun til sálarmorðs og kallar á skjótar aðgerðir, líkt og ég hef áður rætt á þessum vettvangi: http://tru.is/pistlar/2008/05/aflimun-salarinnar  En brot hans var mun víðtækara en það, því hann gerðist einnig sekur um svik við Jesú Krist.  Sérhver vígður þjónn hinnar kristnu kirkju tekur að sér að vera áheyrandi í Krists stað.  Sá sem er áheyrandi í Krists stað, bregst einnig við í anda Jesú Krists.  Þegar vígður þjónn kirkjunnar misnotar manneskju með kynferði sínu, líkamlegum yfirburðum og valdi, gengur hann eins langt og hægt er frá heiti sínu og tekur sér stöðu með andstæðingum frelsarans, þeim sem vinna gegn lífinu.  Slíkt verður aldrei liðið í kirkju sem kennir sig við Jesú Krist, um það vitna opinberir fjölmiðlar, predikarar kirkjunnar, bloggarar, pottavinir og saumaklúbbar þessa lands.  Ekkert góðverk bætir upp fyrir slíkt ódæði, aðeins iðrun, bæn og beiðni um fyrirgefningu getur rétt úr sálunni á ný (því virðist ekki hafa verið að heilsa í tilfelli biskups) og þá reynir á okkur kollega hans að rétta fram sáttarhönd í hans stað.  Það að meintur andstæðingur frelsarans skyldi síðan vera í forystuhlutverki Þjóðkirkjunnar gerir málið enn alvarlegra, særir okkur enn dýpri sárum og óhreinkar um leið allt trúfélagið.  Við það get ég ekki unað og ekki þagað.

Ég set mig því í samband við skapara minn, legg málið í hans hendur og um hæl leggur hann lausnina á hjartað mitt með þessum orðum:
 
,, Drottinn, ég ákalla þig, skunda þú til mín,
ljá eyra bæn minni þegar ég ákalla þig. 
Bæn mín berist sem reykelsi fyrir auglit þitt
og upplyfting handa minna sem kvöldfórn.
Lát hjarta mitt eigi hneigjast að neinu illu
svo að ég fremji ekki óguðleg
verk með illvirkjum.
Ég vil ekki bragða krásir þeirra.”   Sl.141: 1-4

Eimitt þess vegna finn ég mig skylduga til þess að tjá mig um málið, því með þögninni bragða ég á krásum illvirkja.  En ég læt ekki staðar numið þar, heldur set ég biskupsdóttur í bænir mínar og þakka skapara hennar það hugrekki sem henni er búið, öðrum fórnarlömbum kynferðisbrotamanna til hughreystingar og fyrirmyndar.  Ég bið fyrir fjölskyldu hennar og einnig öllum þeim fjölmörgu börnum sem og fullorðnum, er kannast við að hafa orðið fyrir kynferðislegu ofbeldi.  Þá reynir á köllun mína og skyldur við Jesú Krist sem tók sér stöðu með öllum, líka úrhrökum samfélagsins og ég bið fyrir kynferðisofbeldismönnum.  Ég bið þess að þeir megi kannast við sekt sína, láta af myrkraverkum sínum og taki sér aftur stöðu með kærleikanum og lífinu.  Þá bið ég fyrir íslensku Þjóðkirkjunni, að hún megi rísa upp úr öskustónni og bið að allir sannir félagsmenn, ungir sem aldnir, hjálpi okkur vígðum þjónum að hreinsa til og gljáfægja óhreinkað altari hennar.  Það getum við aðeins gert með því að taka okkur stöðu með sannleikanum.     

Sannleikurinn bragðar ekki á krásum illvirkja.  Sannleikurinn flýr heldur ekki á náðir Ajaxbrúsa, rykmoppa eða hreinsiklúta.  Það er alveg sama hversu mjög ég pússa og gljáfægi borðið mitt, hreingeri hvert einasta skúmaskot hússins og fíflast með motturnar á svölunum, hreint verður ekki hjá mér nema ég beri sannleikanum vitni.  Einmitt þess vegna lýsi ég yfir ánægju minni með þann farveg sem málið er að komast í, farveg þar sem öll spil eru lögð á borðið.  Ég veit nefnilega af fenginni reynslu, að ef ég er enn að hugsa um raunasöguna þremur sólarhringum eftir að ég heyrði hana fyrst, þá kallar hún á að ég geri eitthvað í málinu.  Því segi ég af hjartans einlægni:„Guðrún Ebba, ég trúi þér“.  Ég geri það vegna þess að Jesús Kristur kenndi mér að sannleikurinn geri mig frjálsa hversu óþægilegur sem hann kann að vera (Jóh.8.32). 

Prestar eiga að kunna að þegja. Í starfi sínu komast þeir að ýmsu sem ekki má tala um. Stundum er þeim trúað fyrir leyndarmálum í sálgæsluviðtölum. Þann trúnað verða þeir að halda.

Fólk á að geta treyst sálusorgara sínum.

Prestar eru ekki eina stéttin sem þurfa að gæta sérstaklega vel að þagmælskunni. Sálfræðingar, læknar, kennarar og lögreglumenn verða til dæmis líka að kunna að þegja.

Blaðamenn leggja mikla áherslu á halda trúnað. Heyrt hef ég blaðamenn segja að frekar færu þeir í fangelsi en að bregðast trúnaði um heimildarmenn sína.

Þegar prestar eru vígðir gefa þeir loforð. Loforðið er nefnt vígsluheit.

Ég gaf þetta loforð þegar ég vígðist í Hóladómkirkju á sínum tíma. Það stendur skrifað í helgisiðabók þjóðkirkjunnar og stundum les ég það til að minna mig á hverju ég lofaði.

Í þessu vígsluheiti er hvergi minnst á þagmælsku þótt hún sé mikilvæg en meðal þess sem ég lofaði þar fyrir altari dómkirkjunnar er að vaka yfir sálarheill þeirra, sem mér er trúað fyrir og „styðja lítilmagna og hjálpa bágstöddum“ eins og það er orðað.

Börn sem sæta ofbeldi af hendi þeirra sem helst ættu að veita þeim skjól eru lítilmagnar. Ég get varla hugsað mér meiri lítilmagna en slík börn, varnarlaus og minnimáttar, beitt viðbjóðslegu ofbeldi af þeim sem þau treysta og elska.

Prestar sem hafa vitneskju um barnaníð en þegja yfir því eru komnir í lið með níðingunum.

Og þeir hafa tekið afstöðu gegn lítilmagnanum í stað þess að styðja hann.

Sú þögn er rof á vígsluheiti og brot á loforði sem prestarnir gáfu á helgum stað.

Í vígsluheitinu lofaði ég því líka að „vera sannleikanum trúr í kærleika“.

Þögnin getur verið gulls ígildi en stundum er ekki til hættulegri lygi en þögnin.

Myndin er af smáfossi í Ólafsfjarðarmúla.

Kynferðislegt ofbeldi er alvarleg staðreynd í samfélaginu. Allar stofnanir og félagasamtök, ekki síst þau sem vinna með og í þágu barna og unglinga þurfa að vera á varðbergi og skoða starfshætti sína í því ljósi. Umliðin ár hefur verið markvisst unnið að bættum vinnubrögðum í þessum efnum innan þjóðkirkjunnar og ég tel að við séum að gera góða hluti með styrkum stuðningi trausts fagfólks. Alltaf er hægt að gera betur og bæta vinnubrögð og verkalag. Sérstakt átak í þessum málum var gert á síðastliðnu ári og er rétt að minna á það sem gert hefur verið af hálfu þjóðkirkjunnar varðandi kynferðisbrot, forvarnir og aðgerðir.

Fagráð um kynferðislegt ofbeldi hefur verið starfandi innan kirkjunnar í 12 ár. Fagráðinu er ætlað að móta verklag fyrir starfsmenn kirkjunnar um það hvernig eigi að bregðast við þegar slík tilkynning berst um kynferðisbrot af hendi annars starfsmanns og hafa umsjón með að ferlinu sé fylgt.

Starfsfólk í barna- og æskulýðsstarfi hefur starfað á grundvelli siðareglna og heilræða undanfarin ár þar sem sérstaklega er tekið á því hvar mörk liggja gagnvart börnum og unglingum.

Kirkjuþing 2009 samþykkti siðareglur fyrir allt starfsfólk og vígða þjóna kirkjunnar. Þar segir:

„Misnota aldrei aðstöðu sína eða ógna velferð skjólstæðings, svo sem með óviðeigandi hegðun, orðfæri, viðmóti, kynferðislegri eða annars konar áreitni … Minnast þess að mörk einstaklinga eru mismunandi, svo sem að snerting getur auðveldlega misskilist eða valdið óþægindum … Stofna ekki til óviðeigandi sambands við skjólstæðing og að óheimilt er að ráða fólk til starfa til að sinna börnum og ungmennum sem hlot- ið hafa refsidóm vegna kynferðisbrots.“

Í siðareglunum er og skýrt kveðið á um upplýsingaskyldu skv. barnalögum þar sem segir að starfsfólk og vígðir þjónar kirkjunnar skuli „vera ávallt upplýst um lög og reglur sem gilda um börn og unglinga og að skylt sé að tilkynna barnaverndaryfirvöldum ef ætla má að barn búi við óviðunandi aðstæður eða er þolandi ofbeldis“. Þessar siðareglur voru samþykktar á Kirkjuþingi 2009 og gilda fyrir alla presta og starfsmenn Þjóðkirkjunnar undantekningarlaust.

Í samræmi við siðareglurnar er nú að fara af stað átak þar sem allir starfsmenn kirkjunnar verða beðnir um að samþykkja að skoða megi sakaskrá þeirra m.t.t. kynferðislegs ofbeldis, svonefnda skimun.

Væntanleg er yfirlýsing er ber heitið „Kristnar kirkjur á Íslandi taka afstöðu gegn misnotkun og ofbeldi í hvaða mynd sem er“. Þetta er verkefni kirkna og safnaða sem aðild eiga að Samstarfsnefnd kristinna trúfélaga.

Þjóðkirkjan hefur tekið skýra afstöðu gegn ofbeldi gegn konum og börnum. Ég hef lýst því viðhorfi mínu oft og iðulega að kynferðisbrot og annað ofbeldi gegn konum og börnum líðist ekki innan vébanda þjóðkirkjunnar og að kirkjan taki undir með þeim einstaklingum og samtökum sem vinna að vitundarvakningu meðal þjóðarinnar um þessi alvarlegu mál. Það er mörkuð stefna þjóðkirkjunnar.

Þökk sé þeim mörgu sem láta sér ekki á sama standa, sem halda vöku sinni, og leitast við að sýna umhyggju og veita hjálp og vekja samfélagið til vitundar um neyð og þjáningu annarra.

Þá er einnig rétt að minna á fundargerð Kirkjuráðs frá 19. júní 2009:

„Kirkjuráð tekur undir orð biskups Íslands á prestastefnu 2009 og biður þær konur og börn sem brotið hefur verið á af hálfu starfsmanna og þjóna kirkjunnar fyrirgefningar á þeirri þjáningu og sársauka sem þau hafa liðið.“

Þakklætið er ekki ein af hinum klassísku dygðum en okkur finnst að það eigi svo sannarlega heima í lista yfir nútímadygðir sem hjálpa okkur að lifa hinu góða lífi.

Þakklæti er grundvallarafstaða til lífsins. Þakklæti er meðvitund um að við lifum í þörf. Þörf fyrir aðrar manneskjur, ást, næringu, ljós, áskoranir, viðurkenningu og daglegt brauð.

Þakklæti er að leyfa sér að vera manneskja. Þakklæti er að gleðjast yfir lífinu.

Við eigum uppáhaldssálm um þakklætið sem er ættaður frá Þýskalandi. Hann hefst svona:

Danke für diesen guten Morgen,
danke für jeden neuen Tag.
Danke, dass ich all meine Sorgen auf dich werfen mag.

Íslenska útgáfan hefst svona:

Þakkir fyrir hvern fagran morgun
þakkir fyrir hvern nýjan dag
þakkir að ég get endurgoldið og elsku veitt í mót.

Í dag viljum við þakka fyrir fjölskyldu og vini, fólkið sem gefur okkur verkefni og áskoranir, fólkið sem nærir okkur með umhyggju, velvilja og kærleika. Við viljum þakka fyrir þau sem eru með okkur í dag og líka þau sem eru farin frá okkur og skilja eftir minningar og söknuð. Við viljum þakka fyrir hvert annað og fyrir þennan dag.

Fyrir hvað vilt þú þakka í dag?

Ragna Árnadóttir dómsmála- og mannréttindaráðherra lét hafa eftir sér í Morgunblaðinu skömmu eftir þinglok að hún hefði fullan skilning á því að starfsemi þjóðkirkjunnar væri viðkvæm fyrir frekari skerðingu fjárframlaga. Hins vegar væri „ekkert svigrúm til að hlífa kirkjunni sérstaklega …” Hér er á ferðinni háskalegur misskilningur hjá ráðherra kirkjumála. Þjóðkirkjan hvorki hefur né mun skorast úr leik í þeim þrengingum sem nú eru uppi í samfélaginu. Hún hefur þegar tekið á sig gífurlegar skerðingar frá efnahagshruni og er reiðubúin til að axla þær byrðar sem ýtrasta sanngirni krefst. Þjóðkirkjan biður því ekki um hlífð heldur skilning og réttsýni.

Við setningu kirkjuþings á laugardaginn ræddi ég um samninga ríkisvaldsins og þjóðkirkjunnar sem marka eignarréttarstöðu kirkjunnar og tilkall hennar til launagreiðslna úr ríkissjóði í framtíðinni, m.a. um kirkjujarðasamkomulagið frá 1997, sem laut að afhendingu kirkjujarða og meðfylgjandi kirkjueigna til ríkisins, að frátöldum prestssetrum og því sem þeim fylgir. Um þetta sagði ég:

„Á móti þessum gífurlegu verðmætum frá þjóðkirkjunni skuldbatt ríkið sig til að greiða tilteknum fjölda starfsmanna kirkjunnar laun um ókomna tíð, prestum, próföstum, biskupum og starfsmönnum biskupsstofu. Skýrlega var tekið fram að þetta samkomulag fæli í sér fullnaðaruppgjör vegna þeirra verðmæta, sem ríkissjóður tók við 90 árum áður eða árið 1907. … Þessir samningar hafa verið staðfestir af Alþingi með sérstökum ákvæðum í núgildandi þjóðkirkjulögum. Viðaukasamningurinn um tímabundinn niðurskurð á síðasta ári var einmitt reistur á þessum réttargrundvelli, sem bæði núverandi ríkisstjórn og Alþingi hafa skýrlega viðurkennt með þeirri samningsgerð og samsvarandi breytingu á þjóðkirkjulögunum. Það er þjóðkirkjunni mikils virði að hafa þannig fengið endurnýjaða staðfestingu á því að við fjárhagslegum grundvelli hennar verði ekki hróflað af hálfu ríkisvaldsins nema með gagnkvæmum samningum, sem kirkjuþing og Alþingi verði að fallast á. Það er ekki í anda slíkra gagnkvæmra samninga tveggja jafnsettra samningsaðila að annar þeirra, í þessu tilviki ríkisvaldið, gefi hinum fyrirmæli og hviki í engu frá þeim. Það er rétt að í samningnum á síðasta hausti gerði þjóðkirkjan sitt ýtrasta og kom að fullu til móts við tilmæli ríkisins um niðurskurð á árinu 2010. Hitt er svo annað mál að þanþol kirkjunnar er ekki ótakmarkað og hún má ekki láta innviði kærleiks- og velferðarþjónustu bresta, allra síst í því árferði sem nú ríkir í samfélaginu. Þess vegna og vegna forgangsröðunar í þjóðfélaginu um þessar mundir hlýtur að vera svigrúm til samninga um fram komna niðurskurðarkröfu ríkisins og áframhaldandi lækkun sóknargjalda. Ýmsir virðast telja, í gálausu tali um aðskilnað ríkis og kirkju, að verði 62. gr. stjórnarskrárinnar um þjóðkirkjuna og stuðning ríkisvaldsins við hana felld brott muni kirkjan sjálfkrafa hætta að njóta þeirra framlaga úr ríkissjóði, sem samið hefur verið um á grundvelli eignaskila ríkis og kirkju – ríkinu sparist við fullan aðskilnað stórfé, milljarða verðmæti. Þetta er þó hrein bábilja og kemur vitaskuld ekki til greina vegna þess fyrst og fremst að fjárstuðningur ríkisins við þjóðkirkjuna byggist ekki nema að hluta á sjónarmiðum um sérstöðu kirkjunnar sem þjóðkirkju heldur skýrum rökum um sögulegt eignarréttartilkall hennar til þeirra kirkjujarða og kirkjueigna, sem ríkinu voru endanlega fengnar í hendur með samkomulaginu frá 1997. Hverfi ríkisvaldið frá þessum stuðningi við kirkjuna raknar tilkall hennar til afhentra eigna að sjálfsögðu við. Þessi grundvallarstaðreynd verður að vera öllum skýr og ljós.”

Þjóðkirkjan reisir sjónarmið sín á því að umsvif hennar hafi aukist verulega í kjölfar hrunsins, bæði hvers kyns hjálparstarf og margvíslegur annar stuðingur í rúmhelgri önn hversdagsins þar sem ótti og reiði og vonleysi höfðu gripið um sig og nauðþurftir víða á þrotum. Þess vegna sé það hvorki rétt né sanngjarnt að niðurskurður framlaga til kirkjunnar verði 9% að þessu sinni eins og almennt er í stjórnsýslunni heldur miklu fremur nær þeim 5% niðurskurði sem velferðarþjónustan sætir.

Á síðasta ári og í ár hefur þjóðkirkjan tekið á sig allan þann niðurskurð sem ríkisvaldið óskaði eftir. Vegna hins brýna hlutverks þjóðkirkjunnar í velferðarþjónustu samfélagsins og forgangsröðunar í samfélaginu um þessar mundir verður hins vegar að stemma á að ósi og sýna kirkjunni skilning og sanngirni. Á þessu ári hefur þjóðkirkjan með samningi við ríkisvaldið og staðfestingu Alþingis og kirkjuþings skorið niður um 170 milljónir króna auk þess sem sóknargjöldin hafa jafnframt verið skert verulega. Þetta er um það bil sama fjárhæð og nú á að láta af hendi rakna úr ríkissjóði til að minnast þess að brátt eru 200 ár liðin frá fæðingu Jóns Sigurðssonar, m.a. til að leggja nýja heimreið og fjölda bílastæða á fæðingarstað forsetans, Hrafnseyri við Arnarfjörð. Fáir þekkja betur til aðstæðna á Hrafnseyri en þeir Hallgrímur Sveinsson fyrrum bóndi og staðarhaldari þar í 40 ár og Hreinn Þórðarson bóndi á Auðkúlu í Arnarfirði. Þeir vísa þessum fyrirætlunum á bug sem þarflitlum í Opnu bréfi til Íslendinga í Morgunblaðinu 10. ágúst sl. Þeir segja í lokin: „Þetta bréf er skrifað til að vekja athygli á óþarfa peningaaustri úr sameiginlegum sjóði þjóðarinnar. Spyrja má hvort við Íslendingar eigum ekki að stíga á stokk í tilefni af afmæli Jóns forseta og strengja þess heit að hætta öllu óþarfa bruðli. Það mundi honum örugglega þykja góð afmælisgjöf.”

Þetta er skýrt dæmi af mörgum um ranga forgangsröðun í þjóðfélaginu þar sem á öllu veltur nú um stundir að hlúa að velferð, samhjálp, skilningi og kærleika.