Pistlar á trú.is eru birtir undir fullu nafni höfunda og eru á ábyrgð þeirra.
3. ágúst 2012
Undirrituð er formaður í Prestafélagi Íslands og leitaði fyrir hönd stjórnar félagsins eftir íhlutun Úrskurðanefndar kirkjunnar vegna máls sem stjórn Prestafélagsins hefur um áratuga skeið tekist að leiða til lykta við embætti Biskups Íslands. Stjórn PÍ telur um að ræða brotalöm í stjórnsýslu kirkjunnar og afbökun á embættisskilningi. Stjórn PÍ lítur svo á að þegar fólk er vígt prestsvígslu breytist staða viðkomandi einstaklings verulega, svo mikið að ef viðkomandi er þegar í starfi hjá Þjóðkirkjunni þá sé um nýtt starf að ræða.
Í lögum um stöðu, stjórn og starfshætti kirkjunnar nr. 78 frá 1997 segir svo í 39. grein:
„Þegar prestakall eða prestsstaða losnar eða nýtt prestakall er stofnað auglýsir biskup Íslands embættið með fjögurra vikna umsóknarfresti hið skemmsta.
http://www.althingi.is/lagas/hk.jpg Nánari reglur um val á sóknarpresti og presti skv. 35. gr., m.a. um skilyrði til almennra kosninga, skal setja í starfsreglur skv. 59. gr.“
Í starfsreglum kirkjunnar nr. 735 frá 1998 segir svo í 13. gr.
„. Biskup Íslands skal auglýsa laust embætti í Lögbirtingablaði og á öðrum opinberum vettvangi og skal umsóknarfrestur ekki vera skemmri en fjórar vikur frá útgáfudegi blaðsins. Beri auglýsing ekki árangur skal embættið auglýst að nýju. Skal að jafnaði auglýsa innan þriggja mánaða frá birtingu fyrri auglýsingar skv. 1. mgr., en ef sérstaklega stendur á, má fresta að auglýsa um allt að ár í senn. Beri auglýsing ekki árangur skal auglýsa að nýju samkvæmt ákvæðum 3. og 4. ml.“
Í 40. gr. sömu reglna segir :
„Söfnuður getur leitað heimildar biskups Íslands til þess að ráða sér prest til almennra eða sérstakra preststarfa. Um slíka ráðningu, ef heimiluð er, fari að reglum um val á sóknarpresti og presti.“
Í lögum nr. 70 frá 1996 um réttindi og skyldur opinberra starfsmanna segir svo í 7. gr.
„Laust embætti skal auglýsa í Lögbirtingablaði og skal umsóknarfrestur ekki vera skemmri en tvær vikur frá útgáfudegi blaðsins. Þó er heimilt að skipa mann eða setja í embætti skv. 2. mgr. 23. gr. [eða setja í forföllum skv. 1. málsl. 24. gr.]1) eða flytja hann til í embætti skv. 36. gr. án þess að embættið sé auglýst laust til umsóknar.
http://www.althingi.is/lagas/hk.jpg Önnur störf skulu auglýst opinberlega samkvæmt reglum2) sem settar skulu af [ráðherra].3) Forstöðumanni stofnunar er heimilt að setja sérreglur um það hvernig auglýsa skuli störf hjá stofnuninni, enda sé það gert opinberlega og reglurnar hljóti staðfestingu [ráðherra].3) Í reglum samkvæmt þessari málsgrein má mæla svo fyrir að störf þar sem ekki er krafist tiltekinnar sérmenntunar eða sérhæfingar þurfi ekki að auglýsa opinberlega.
http://www.althingi.is/lagas/hk.jpg Skylt er, sé þess óskað, að veita almenningi aðgang að upplýsingum um nöfn og starfsheiti umsækjenda þegar umsóknarfrestur er liðinn.“
Stjórnin ritaði bréf 28. ágúst 2011 til Biskupafundar þar sem beint var spurningum til fundarins um þessi álitaefni. Biskup svaraði þann 6. sept. sl. Í svarbréfi biskups er vísað til köllunarguðfræði þeirrar er hin evangelíska – lúterska íslenska þjóðkirkja byggir á og finna má í samþykktum um innri málefni þjóðkirkjunnar er staðfestar voru á kirkjuþingi árið 2009. Biskup ber fyrir sig hefðarrökum og telur upp nokkrar slíkar vígslur þar sem vígt virðist hafa verið án auglýsinga. Teljum við í stjórn PÍ að slík rök haldi ekki þar sem vígslur þær sem nefndar eru virðast allar hafa farið fram áður en áðurnefnd lög og reglugerðir um kirkjuna tóku gildi. Stjórn PÍ telur að farið hafi verið á svig við þessi lög og reglugerðir þegar fólk hefur á undanförnum árum verið vígt til prestsstarfa án undangenginnar auglýsingar. Ekki hafi verið viðhaft opið og gangsætt ferli og stjórnsýsluvenjur ekki virtar. Stjórnin telur að þessi háttsemi grafi undan því gagnsæja og samræmda ferli sem viðhafa ætti við ráðningar í embætti og störf á vegum þjóðkirkjunnar. Við teljum afar óeðlilegt að ekki sitji öll sem embættisgengi hafa við sama borð þegar vígsluþegar eru valdir því eðli máls samkvæmt gefur vígsla til prests forskot á aðra óvígða umsækjendur í umsóknarferli líkt og má sjá af núgildandi valreglum um presta. Auk þessa er mikilvægt að geta þess að nú um stundir er atvinnuleysi meðal presta og atvinnuöryggi mjög skert sem enn frekar knýr á að gætt sé samræmis í stjórnsýslu og vinnubrögðum öllum.
Hér hefur verið rætt um stjórnsýslu, lög og reglur en ekki hefur verið tæpt á því sem þó verður að teljast grundvöllur alls þessa, en það er embættisskilningur þjóðkirkjunnar. Stjórn PÍ hefur rekið sig á að í ráðningarsamningi a.m.k. eins vígsluþega er kveðið á um að viðkomandi presti sé aðeins heimilt að sinna sálgæslu og aukaverkum í samráði við sóknarprest. Þetta teljum við stangast á við víglsubréf vígsluþegans og í raun fela í sér smættun og afbökun þess embættisskilnings sem þjóðkirkjan byggir prestsþjónustu sína á. Þagnarskyldu og trúnaði prests við sóknarbörn sín er ekki síður sett í uppnám.
Í lok svarbréfs síns til stjórnarinnar segir biskup;
„ Ef vilji er fyrir því að takmarka vald biskups í þessum efnum þá þarf að setja um það starfsreglur á kirkjuþingi. Ég tel það ekki æskilegt.“
Stjórn PÍ telur að slíkar takmarkanir séu nú þegar fyrir hendi í gildandi lögum og reglugerðum um Þjóðkirkjuna og fer frammá að úr því verði skorið hvort svo sé.
Vegna alls þess var farið frammá við úrskurðarnefnd að taka til skoðunar og greiða úr þeim ágreiningi sem skapast hefur milli félagsins og biskups um eftirfarandi efni :
a. Hvort lög og reglur er gilda um þjóðkirkjuna heimili að vígt sé til prestsþjónustu án undangenginnar auglýsingar og að ekki sé valið í samræmi við lög og reglur.
b. Hvort vígslur án undangenginna auglýsinga og vals brjóti í bága við jafnréttisáætlun kirkjunnar um jafna stöðu kvenna og karla.
c. Hvort um nýtt starf sé að ræða þegar gerð er svo mikil breyting á stöðu viðkomandi starfsmanns/embættismanns og raun er á þegar viðkomandi hlýtur prestsvígslu.
d. Hvort heimilt sé að þrengja vígslu einstakra presta með ráðningarsamningi svo sem að takmarka rétt sóknarbarnanna til þjónustu viðkomandi prests og um leið í andstöðu við vígslubréf.
Erindi Prestafélagsins til nefndarinnar lítur fyrst og fremst að því að fá fram álit nefndarinnar á því hvort biskupi sé almennt séð heimilt að vígja einstaklinga til prestsþjónustu án undangenginnar auglýsingar, með nánar tiltekið tilliti til þeirra aðstæðna sem reifaðar voru í erindinu. Nefndin telur sér ekki heimilt að hnekkja þeirri svokölluðu venjuhelguðu framkvæmd kirkjustjórnarinnar sem málið lýtur að og vísar hún því álitaefninu frá sér. Á það við um a og c liði kröfugerðarinnar. Með sama hætti vísar nefndin frá sér að taka afstöðu til d-liðar kröfugerðar þar sem hann virðist lúta að tilteknu máli eins og það er orðað án þess að þeir einstaklingar sem hlut eigi að málinu eigi aðild fyrir nefndinni.
Hvað varðar afstöðu nefndarinnar til d liðar kröfugerðarinnar þá er ljóst að nefndin hefði getað tekið efnislega afstöðu til þess álitaefnis almennt séð sem þar er borið upp. Ekki fæst séð hvaða máli það skiptir hvort tilefni þess að álitaefnið er lagt fyrir nefndina kunni að vera tiltekið mál enda er ekki beðið um að nefndin úrskurði í því sérstaklega. Varðandi afgreiðslu nefndarinnar á a og c lið kröfugerðar þá telur nefndin augljóslega að hún geti ekki látið uppi álit á því úrlausnarefni sem þar er borið upp. Starfsreglur um Úrskurðarnefnd og Áfrýjunarnefnd þjóðkirkjunnar nr. 730/1998 geyma ekki bein ákvæði um slíkar takmarkanir á starfssviði nefndarinnar en að sama skapi er ekki beinlínis gert ráð fyrir í reglunum að hún geti látið uppi álit af þessu tagi. Hvað sem því líður þá er umfjöllun nefndarinnar um hversu oft biskup hefur vígt aðila til prestsstarfa án auglýsingar eða hvort breyting hafi orðið á þeirri framkvæmd í tímans rás í skiptir í sjálfu sér litlu máli. Annaðhvort er skylt lögum samkvæmt að auglýsa slíkar stöður eða ekki og geta engar stjórnsýsluvenjur, hvort sem þær hafa tíðkast um lengri eða skemmri tíma, hnekkt þeirri skyldu sem leiðir af lögunum.
Niðurstaðan er allavega sú að það er engin sérstök niðurstaða um meginálitaefnið. Hvað er þá til ráða? Þrennt gæti komið til:
1. Vitaskuld er rétt sem komið hefur fram að mögulegt væri að skýra þær reglur sem biskupi ber að starfa eftir í þessum efnum og/eða setja nýjar reglur á vettvangi kirkjuþings og að mörgu leyti væri það lang heppilegasti vettvangurinn til að leiða þessi mál til lykta til framtíðar horft. Ekki fæst heldur séð að lög setji því neinar skorður sem máli skipta að slíkar reglur yrðu settar á þeim vettvangi.
2. Rétt er að sínu leyti sú ábending nefndarinnar að ef einhver teldi á rétt sinn hallað í einstöku máli, með því að biskup vígði aðila til prestsstarfs án auglýsingar, gæti sá aðili látið reyna á lögmæti þeirrar ráðstöfunar í dómsmáli. Það yrði hins vegar ekki með sérstakri aðild Prestafélags Íslands, aðkoma félagsins að slíku máli yrði í mesta lagi óbeinn.
3. Spurning er síðan hvort ástæða sé til að skjóta þessari niðurstöðu Úrskurðarnefndarinnar til Áfrýjunarnefndar ? Vafasamt má telja að það myndi skila árangri miðað við þessa málsmeðferð auk þess sem hætta er á að kostnaður við slíkt verði hærri en félagið ráði við, því kveðið er á um að málsaðilar beri þar kostnað af störfum nefndarinnar. Mögulegt er einnig að bera þessi álitaefni undir Umboðsmann Alþingis í sérstöku máli. Í lögum um störf hans kemur hins vegar fram að sé til staðar kæruleið innan stjórnsýslu vegna þess málefnis sem borið er undir hann er gert ráð fyrir að sú kæruleið sé tæmd. Ef niðurstöðu Úrskurðarnefndarinnar verður ekki skotið til Áfrýjunarnefndar er hugsanlegt að umboðsmaður telji það standa málsmeðferð hans í vegi. Þó mætti hugsa sér að kæra niðurstöðu Úrskurðarnefndar til Áfrýjunarnefndar en fara hins vegar framm á sérstaklega að nefndin taki um það ákvörðun hvort málið teljist hafa svo mikilvæga eða umtalsverða almenna þýðingu að rétt sé að kirkjumálasjóður greiði kostnað af starfi nefndarinnar. Skorið verði úr um þetta áður en nefndin taki málið til frekari efnismeðferðar. Ef nefndin neitar að afgreiða slíka kröfu áður en lengra er haldið eða hafnar henni má hugsa sér að málið verði afturkallað ef félagið treystir sér ekki til að taka fjárhagslega áhættu af frekari málsmeðferð. Ef til þess kæmi síðar að málið verði lagt fyrir umboðsmann yrði því haldið til haga að kæruleið þessi sé ekki raunhæf fyrir aðila vegna kostnaðar og þar með sé ekkert til fyrirstöðu að umboðsmaður taki málið fyrir.
Hvað sem öðru líður er hér á ferðinni ágreiningsefni sem þarf niðustöðu um, úrskurður nefndarinnar sem fyrr er getið leggur ekkert til málanna sem færir okkur nær því markmiði.
Guðbjörg Jóhannesdóttir, formaður Prestafélags Íslands.
772Allur réttur áskilinn © 2000-2013 Höfundar og þjóðkirkjan. Flettingar 741.