Trúin og lífið
Pistlar


Undirsíður

Eftir sama höfund

Skyldir pistlar

Pistlar á trú.is eru birtir undir fullu nafni höfunda og eru á ábyrgð þeirra.



Leita í pistlum

Hulda Guðmundsdóttir

Hvað höfum við að gera við helgidagafrið?

20. apríl 2011

Þegar dregur að páskum heyrum við árlega upphrópanir um hvað það sé nú heimskulegt að ekki megi spila bingó vegna einhverra„kirkjulaga“. En hvernig stendur á þessu banni? Er helgidagalöggjöfin úrelt – eða einhvers virði í nútíma?

Lög um helgidagafrið eiga rætur í kristinrétti Árna biskups Þorlákssonar í Skálholti frá 1275 sem fjallaði um kaþólska kristni sem þá var þjóðkirkja á Íslandi, en þeim sið tilheyra mun fleiri helgidagar en lútherskum. Kristinrétturinn (og Járnsíða) voru fyrstu íslensku lögin eftir Grágás og þau urðu til eftir„hrun“ þjóðveldisins. Í þrjúhundruð ár giltu þessi lög eða þangað til kaþólskur siður var brotinn á bak aftur af lútherskum yfirvöldum á 16. öld. Um leið fækkaði helgidögunum, en á 18. öld komst hér á tilskipun um strangan kirkjuaga og það var ekki fyrr en með næstu tilskipun, um 1860, sem losnaði nokkuð um hann og þótti víst„sumum of langt gengið sérstaklega með að draga úr friðun sunnudags“1. Með stjórnarskránni 1874 var lútherski siðurinn svo festur sem þjóðkirkja og lög nr. 47/1901 tryggðu helgidaga kirkjunnar. Þau lög voru endurnýjuð árið 1926 þegar sett voru lög „um almannafrið á helgidögum þjóðkirkjunnar“ en þar voru dagarnir ekki tilgreindir. Þessi lög giltu næstum óbreytt fram til 1997 að lög„um helgidagafrið“ voru samþykkt, en þá voru dagarnir nefndir og flokkaðir í þrennt:

Sunnudagar , annar í jólum, nýársdagur, skírdagur, annar í páskum, uppstigningardagur og annar í hvítasunnu.   Föstudagurinn langi, páskadagur og hvítasunnudagur og jóladagur.
Aðfangadagur jóla frá kl. 18.00 og jóladagur til kl. 6.00 að morgni næsta dags.

Markmiðið er „að tryggja fólki frið, ró og næði á tilteknum hátíðisdögum“. Um leið er fólki gert kleift „innan vissra takmarka“ að stunda afþreyingu sem samræmist helgi umræddra daga.

Lögin eru frá 1997

Höfum í huga að það eru 14 ár síðan þessi lög voru sett, en í athugasemdum með lagafrumvarpinu kemur fram að„á síðari árum“ hafi ýmis önnur sjónarmið en trúarleg tengst helgidagalöggjöfinni, ekki síst vinnuverndarsjónarmið, til„að tryggja fólki frí frá vinnu á helgidögum.“ Vegna breyttra þjóðfélagshátta eiga lögin líka að koma til móts við kröfur um meira svigrúm til afþreyingar. Þá byggja lögin á því sjónarmiði að hægt sé að framfylgja þeim, vegna almennrar afstöðu til helgidaga og helgihalds. Helgidagalöggjöfin er því rökstudd svo að skipanin falli að viðhorfum almennings. Takmarkanir eru fyrst og fremst bundnar við stórhátíðisdaga (flokk 2 og 3). Á jóladag nær friðunin til kl. 06 næsta morgun, þar sem „að í huga fólks er helgi þessa dags með öðrum hætti en annarra hátíðisdaga“ eins og segir í athugasemdum með lagafrumvarpinu, en í því var þó gert ráð fyrir sömu friðun á föstudaginn langa og páskadag. Það varð hins vegar ekki niðurstaða löggjafans. Aðfaranætur páskadags og hvítasunnudags á skemmtanahald ekki að standa ekki lengur en til kl. 03.00. Hins vegar er engin friðun sett á flokk 1: Sunnudaga, annan í jólum, nýársdag, skírdag, annan í páskum, uppstigningardag og annan í hvítasunnu.

Fyrir kristna menn eru þrjár stórhátíðir á ári. Þær eru páskar, hvítasunna og jól. Samkvæmt lögum nr. 32/1997 hefur hver þeirra einn skilgreindan helgidag, nema páskar, þegar bæði föstudagurinn langi og páskadagur eru haldnir heilagir. Sórhátíðisdagar að lögum eru því alls fjórir, auk aðfangadagskvölds og um þá gildir eftirfarandi bann
,,skemmtanir, svo sem dansleikir eða einkasamkvæmi á opinberum veitingastöðum eða á öðrum stöðum sem almenningur hefur aðgang að. Hið sama gildir um opinberar sýningar og skemmtanir þar sem happdrætti, bingó eða önnur svipuð spil fara fram. Markaðir og verslunarstarfsemi, svo og önnur viðskiptastarfsemi.“

Hér er fyrst og fremst verið tryggja frið og ró í opinberu rými, en til að hægt sé að framfylgja lögunum ná þau einnig til einkasamkvæma. Hafa ber þó í huga að lögreglan getur veitt undanþágu frá því ákvæði, sbr. 5 gr. laga nr. 32/1997 þar sem ýmis tilgreind starfsemi er undanþegin banni.

Hvers vegna bingóbann?

Ýmsir spyrja hvernig standi á því að sýningar og spilastarfsemi sé bönnuð stórhátíðisdagana fjóra og hvaða tilgangi það þjóni að banna verslun og viðskipti. Hér ber að hafa í huga að bannið er bundið við opinbert rými. Því eru engir að brjóta lög sem spila bingó í heimahúsum. Þá er líka rétt að hafa í huga að undirrót spilabannsins er sú sýn að„takmarka spilastarfsemi þar sem spilað er um fjármuni með einum eða öðrum hætti.“ Af þessu má sjá að löggjafinn vill halda þessum fjórum dögum á ári sem mest lausum undan lögmálum peninga, en þá skýtur nokkuð skökku við að ekki þarf að loka spilakössum þessa sömu daga. Lögreglan getur veitt undanþágu frá banni við sýningahaldi og veitingastaðir og hótel mega stunda sína starfsemi. Það má því segja að viðskipta- og sýningabannið sé lítið meira en orðin tóm og því standi nánast bara eftir stórhátíðabann við happdrætti og bingóspili á almannafæri. Það hlýtur að vera tímaspursmál hvenær það bann verður afnumið, því rökin fyrir því eru einfaldlega of veik í samanburði við aðra starfsemi sem leyfð er.

Getur þögn og kyrrð verið nauðsyn?

Það er ljóst að lög um helgidaga frá 1997 eiga ekki bara að þjóna kristnum sið, heldur „að tryggja almenningi frið og ró þesa daga jafnframt því að veita svigrúm fyrir afþreyingu innan tiltekinna marka.“ „Afþreying“ er vítt hugtak og því sjálfsagt að skoða núgildandi viðmið. Það er hins vegar ekki bara löggjafinn sem á að huga að því. Hver og einn ætti að líta í eigin barm og ígrunda helgidagalöggjöfina og spyrja: Hvernig ver ég frítíma mínum? Ætti ég kannski að taka frá fjóra daga á ári fyrir þögn og kyrrð? Kannski er það hverjum manni nauðsyn að draga sig í hlé, fá að vera óáreittur og anda að sér þögninni, þó ekki sé nema fjóra daga á ári. Hugum að því.

Um höfundinn



9 viðbrögð við “Hvað höfum við að gera við helgidagafrið?”

  1. Hjalti Rúnar Ómarsson skrifar:

    Það er ljóst að lög um helgidaga frá 1997 eiga ekki bara að þjóna kristnum sið, heldur „að tryggja almenningi frið og ró þesa daga jafnframt því að veita svigrúm fyrir afþreyingu innan tiltekinna marka.“ „Afþreying“ er vítt hugtak og því sjálfsagt að skoða núgildandi viðmið.

    Ég held að það sé mistúlkun ef þú heldur að lögin sem slík séu til þess gerð að tryggja fólki “afþreyingu”, það sem stendur í greinargerðinni er að bönnin eigi ekki að vera það mikil að fólk geti ekki stundað vissar venjulegar afþreyingar.

    Og ef að tilgangurinn er þessi, af hverju ekki að leyfa fólki bara að velja sjálft hvenær það vill taka daga frá til þess að njóta einhverra afþreyinga?

    Svarið er auðvitað það, eins og kemur fram í fyrstu grein laganna, að þessi löggjöf er sett til stuðnings ríkiskirkjunnar.

  2. Hulda Guðmundsdóttir skrifar:

    Takk fyrir viðbrögðin Hjalti Rúnar. Lögin eru ekki til að tryggja fólki afþreyingu, enda heita þau „lög um helgidagafrið“ og eru til að afmarka þá daga ársins sem almenningur sammælist um sem sérstaka helgidaga. Lagalega eru þeir nú einungis 4 á ári, en voru margfalt fleiri meðan þjóðin var kaþólsk. Ég tek fram í greininni að „á síðari árum“ hafa líka ýmis önnur sjónarmið en trúarleg tengst helgidagalöggjöfinni, ekki síst vinnuverndarsjónarmið, til„að tryggja fólki frí frá vinnu á helgidögum.“ Helgidagalöggjöfin hefur jú þróast frá 1275 og tekið mið af þjóðfélagsbreytingum. Hún er rökstudd svo að skipanin falli að viðhorfum almennings. „Almenningur“ er vissulega annað orð yfir meginþorra þjóðarinnar, sem líka má kalla ríkiskirkju ef þú vilt. Það er ekkert að því.

  3. Hjalti Rúnar Ómarsson skrifar:

    „Almenningur“ er vissulega annað orð yfir meginþorra þjóðarinnar, sem líka má kalla ríkiskirkju ef þú vilt. Það er ekkert að því.

    Hulda, þegar ég tala um ríkiskirkjuna, þá er ég að tala um stofnunina (þú mátt kalla þetta Þjóðkirkjuna eða Biskupsstofu eða hvað sem þú vilt), ég á ekki við “almenning” (enda er mjög stór hluti þjóðarinnar ekki kristinn)

    En grunnurinn er sá að þessi löggjöf var (og er enn)í aðalatriðum sú að stjórnvöld eru að þvinga fólk í að taka þátt í helgihaldi eins ákveðins trúfélags. Það er gallinn við þessi lög, og það væri gaman ef það væri tekin afstaða til þess hérna hvort að það sé eitthvða athugavert við það að ríkið sé að þvinga þessari trú upp á alla þegnana.

  4. Hulda Guðmundsdóttir skrifar:

    Við efumst hvorki um fornan grunn helgi-dagalöggjafarinnar í kristnu samfélagi né vinnuverndarsjónarmið síðari áratuga til viðbótar.

    Lögin frá 1997 byggja á því sjónarmiði að hægt sé að framfylgja þeim, vegna almennrar afstöðu til helgidaga og helgihalds.

    Ef þú telur að „almenna afstaðan“ hafi breyst, ættirðu að snúa þér til löggjafans og rökstyðja þitt mál. Einnnig ef þú telur að núgildandi lög feli í sér trúarnauðung.

    Gleðilega páska!

  5. Hjalti Rúnar Ómarsson skrifar:

    Ég veit ekki hvaða “almennu afstöðu” þú ert að tala um.

    Einnnig ef þú telur að núgildandi lög feli í sér trúarnauðung.

    Það er verið að skerða frelsi fólks af því að þetta eru helgidagar ríkiskirkjunnar. Trúarnauðung er kannski fínt orð fyrir það.

  6. Hulda Guðmundsdóttir skrifar:

    Þegar ég tala um „almenna afstöðu“ vitna ég í frumvarpið sem varð að lögum um helgidagafrið fyrir 14 árum. Þar segir:

    „Löggjöf um helgidaga og helgidagahald á langa sögu að baki svo sem vikið hefur verið að. Löggjöfin hefur lengstum verið af trúarlegum toga spunnin. Ýmis önnur sjónarmið hafa þó tengst löggjöfinni. Í því efni hafa á síðari árum tengst málefninu vinnuverndarsjónarmið í þeirri viðleitni að tryggja fólki frí frá vinnu á helgidögum. Löggæslusjónarmið tengjast og málinu að því leyti að haga verður löggjöfinni þannig að auðvelt sé að framfylgja henni og tengist það afstöðu almennings til helgidaga og helgidagahalds þar sem ætla má að auðveldara sé að framfylgja reglum er falla almennt að sjónarmiðum almennings.“ sjá:http://www.althingi.is/altext/121/s/0031.html

    Í þessum sömu skýringum kemur einnig fram að lögin setja tiltekinni atvinnustarfsemi takmörk og hefta frjálsræði á stórhátíðardögunum fjórum, svo vissulega er verið að „skerða frelsi fólks“ eins og þú nefnir nú - hins vegar er ekki verið að „þvinga“ trúarbrögðum „upp á alla þegnana“, eins og þú nefndir fyrst.

    Það mætti e.t.v. frekar orða það svo að verið sé að þvinga frídögum upp á fólk á þeim grunni að samfélagið sé sammála um sérstaka helgi þessara daga. Verði aðskilnaður ríkis og kirkju er rökrétt að föstudagurinn langi og jóladagur falli niður sem almennir frídagar. Er það spennandi tilhugsun?

  7. Hjalti Rúnar Ómarsson skrifar:

    Þegar ég tala um „almenna afstöðu“ vitna ég í frumvarpið sem varð að lögum um helgidagafrið fyrir 14 árum.

    Hulda, þú talar um að almenningur hafi sammælst um helgi þessara daga, ég sé ekkert um það þarna. Þarna er talað um að það sé erfitt að framfylgja lögum sem almenningur sé ekki sammála, og þess vegna hafi leyfi til starfsemi á þessum dögum líklega verið aukið. En ég hef ekki hugmynd um af hverju við ættum að telja að höfundur þessa frumvarps viti hvað almenningur almennt telur um þetta bann.

    …svo vissulega er verið að „skerða frelsi fólks“ eins og þú nefnir nú - hins vegar er ekki verið að „þvinga“ trúarbrögðum „upp á alla þegnana“, eins og þú nefndir fyrst.

    Það er verið að skerða frelsi fólks, af því að þetta eru helgidagar ríkiskirkjunnar.

    Þetta væri kannski svipað og að banna fólki að banna svínakjöt á helgidögum múslíma. Það er verið að skerða frelsi fólks vegna trúarbragðanna þinna, það er verið að neyða þessu upp á okkur hin.

    Verði aðskilnaður ríkis og kirkju er rökrétt að föstudagurinn langi og jóladagur falli niður sem almennir frídagar. Er það spennandi tilhugsun?

    Mér þætti það mjög spennandi tilhugsun að fá að taka þessa frídaga á öðrum dögum en helgidögum ríkiskirkjunnar.

    Af hverju viltu ekki leyfa öðru fólki að taka þetta frí á öðrum dögum?

  8. Matti skrifar:

    Verði aðskilnaður ríkis og kirkju er rökrétt að föstudagurinn langi og jóladagur falli niður sem almennir frídagar. Er það spennandi tilhugsun?

    Slíkt þyrfti að gerast í almennum samningum. Ekki er hægt að taka frídaga af fólki án þess að annað komi í staðin.

    Sjálfsagt er að hafa hér einhverja almenna frídaga og hin forna heiðna jólahátíð er fín til slíks.

    Persónulega vildi ég geta mætt til vinnu á ýsmum kristnum frídögum og notað frídagana þá frekar á öðrum tímum - þegar mér hentar betur.

  9. Hulda Guðmundsdóttir skrifar:

    „…þegar mér hentar betur“ – þessi síðustu orð þín Matti eru býsna lýsandi.

    Þið Hjalti Rúnar lítið ekki á það sem sjálfsagðan hlut að samfélagið ,,hið almenna viðhorf“ sem löggjafinn miðar við sé gilt. Helgidagar séu einfaldlega frídagar og sjálfstæð fyrirbæri sem slíkir þegar þjóðin/ríkið verði búið að losa sig við íþyngjandi áhrif kristins siðar – sem þótti reyndar nokkuð góður grundvöllur undir feldinum forðum og hefur dugað okkur býsna vel í 1000 ár.

    Þið viljið geta tekið út frí þegar ykkur hentar og jafn marga daga og þið eruð vanir, bara þegar ykkur hentar. Það skil ég vel. Það er bara hreint ekki gefið að löggjafinn eða atvinnurekendur verði/séu ykkur sammála.

    Okkur gefast nú almennir frídagar á kristnum forsendum vegna þess að samfélagið -(löggjafinn, vinnuveitendur og launþegar )- hefur hingað til sammælst um þann grundvöll.

    Þegar helgidagalöggjöfin fellur út – þá reynir á í kjarasamningum. Kannski sjónarmiðið: Frí - þegar mér hentar betur dugi þá bara vel…?

Allur réttur áskilinn © 2000-2018 Höfundar og þjóðkirkjan. Flettingar 3289.


Pistlar
Postilla
Almanak
Spurningar