Trúin og lífið
Pistlar


Undirsíður

Eftir sama höfund

Skyldir pistlar

Pistlar á trú.is eru birtir undir fullu nafni höfunda og eru á ábyrgð þeirra.



Leita í pistlum

Gunnar Jóhannesson

Tilvist Guðs

15. nóvember 2010

Sólskin

Meira er rætt um guðstrú nú á dögum en oft áður. Að minnsta kosti er sú umræða með öðrum blæ en áður var, enda sýnist hverjum sitt þegar kemur að Guði og guðstrú. En hvernig sem sú umræða snýr sér hvílir hún öll á einni grundvallarforsendu, sem er tilvist Guðs. Er Guð til eða ekki?

Nú eru þeir til sem segja það engu máli skipta hvað fólki finnst eða hvað það telur sig hafa til síns máls. Guð sé ekki til, enda bendi flest til þess og skynsamlegt fólk ætti að átta sig á því. En eins og svo margir aðrir, og miklu fleiri en hinir raunar, vil ég halda hinu gagnstæða fram.

Sú staðreynd, að einhver skuli velta fyrir sér tilvist Guðs og komast að þeirri niðurstöðu að hann sé ekki til felur í sér mjög góð rök fyrir því tilvist Guðs. Nú ert þú, lesandi góður, ef til vill að spyrja þig hvað ég á við. Það sem ég á við er þetta: Sé eitthvað til yfirleitt, m.a. sá sem afneitar Guði, má færa góð rök fyrir því að Guð sé til.

Það sem ég hef í huga er hin aldagamla spurning: „Hvers vegna er eitthvað til fremur en ekkert? Hvernig gerum við grein fyrir því sem er, þ.e.a.s. veruleikanum, alheiminum? Hvaðan kom hann? Af hverju er hann til?“

Nú eru fjórar mögulegar útskýringar á tilvist alheimsins: Að alheimurinn sé hugarburður eða tálsýn og ekki til í raun og veru; að hann sé sjálfskapaður, þ.e. að hann hafi með einhverjum hætti skapað sjálfan sig; að alheimurinn sé til óháð öllu öðru og hafi því alltaf verið til; eða að alheimurinn hafi verið skapaður af einhverju sem er til óháð öllu öðru, einhverri eilífri veru sem geymir uppruna alls í sér.

Nú þurfum við að beita útilokunaraðferðinni.

Hvað fyrsta möguleikann varðar – að veruleikinn sé hugarburður – tók heimspekingurinn René Descartes af öll tvímæli. Ekki er unnt að efast um eigin tilvist án þess að sýna fram á hana um leið. Efi krefst þess að einhver efist, að einhver hugsi. „Ég hugsa, þess vegna er ég til.“ Eitthvað er því sannarlega til – hvað svo sem það annars er. Sé það hugarburður þá er a.m.k. sá til sem haldin er þeim hugarburði. Við getum útilokað fyrsta möguleikann.

Sú útskýring að alheimurinn hafi skapað sjálfan sig er fráleit og gengur þvert á alla skynsemi enda er sjálfsköpun röklegur ógjörningur. Sérhver afleiðing á sér orsök, enda verður ekkert til af engu. Ef eitthvað á að hafa skapað sig sjálft, þ.e. verið sín eigin orsök, verður það að hafa verið til áður en það varð til. En nú kemur eggið ekki á undan hænunni. Til að skapa sjálfan sig þyrfti alheimurinn að hafa verið til á undan sjálfum sér. Alheimurinn þyrfti að hafa verið til en um leið ekki verið til. Við getum útilokað annan möguleikann.

Sú hugmynd að alheimurinn skapaði sjálfan sig er iðullega orðuð með þeim hætti að alheimurinn hafi orðið til fyrir einhverja tilviljun (sem þá er gjarnan skilgreind með einhverju „vísindalegu“ hugtaki). Það er mjög algengt að fólk haldi því fram til að forðast hugmyndina um skapara.

En hugsum málið. Ef þú kastar krónu í loftið þá eru helmingslíkur á því að þorskurinn eða landvættirnar komi upp. En hefur „tilviljun“ þar einhver áhrif? Ef krónunni væri nú kastað upp í lofttæmi, ávallt með sama hætti, alltaf frá sömu hlið, í nákvæmlega sömu hæð, af sama krafti og hún lenti á ávallt sama stað!? Sama hliðin kæmi alltaf upp. Það er vegna þess að orsakasamhengi hluta stýrist ekki af einhverjum ímynduðum krafti sem heitir „tilviljun“. Það eru tilteknir þættir sem hafa áhrif á það hvernig krónan snýr sér og lendir, m.a. þyngd krónunnar, upphaflegur kraftur kastsins, loftmótsstaða, hversu hátt hún fer, hvar hún lendir o.s.frv. Tilviljun leiðir ekki til niðurstöðunnar því að tilviljun sem slík er ekki til. Hún er ekki raunveruleg. Hún er ekki eitthvert afl eða orka. Hið ólíklegasta getur sannarlega gerst, en það er ekki tilviljun þegar það gerist. Líkur og tilviljun eru sitthvað. Það eru ávallt ástæður að baki, hversu óljósar sem þær kunna að vera. Tilviljun kemur engu til leiðar, hún orsakar ekkert. Tilviljun er alls ekki neitt og hefur því ekki áhrif á aðra hluti.

Og eins og áður sagði leiðir ekkert af engu. Ekkert getur ekki leitt til einhvers. Jafnvel David Hume, sá mikli efahyggjumaður, viðurkenndi þá staðreynd. Þegar sagt er að eitthvað verði til fyrir tilviljun þá erum við að segja að það varð til af engu – sem er bara bull. Í raun erum við að segja: „Ég veit ekki hvernig það gerðist.“

En hvað með möguleika þrjú og fjögur, að alheimurinn hafi ekki orðið til, þ.e. að hann sé hreinlega til í sjálfum sér og hafi því alltaf verið til; eða að hann hafi verið skapaður af einhverju öðru, einhverjum eilífum veruleika, sem sé til í sjálfum sér?

Að segja að eitthvað sé til í sjálfu sér er að segja að það sé eilíft og geymi í sér uppruna alls annars. Ef eitthvað er til – við vitum að svo er – en skapaði sig ekki sjálft, þá hlýtur eitthvað að vera til sem alltaf hefur verið til, eitthvað sem geymir uppruna alls í sér. Hugsaðu aðeins málið. Ef það var einhvern tíma svo að alls ekkert var til, hvernig getur verið að eitthvað sé til núna? Staðreyndin er eftir sem áður sú að af engu leiðir ekkert. Sú staðhæfing er í samræmi við alla okkar reynslu og þekkingu, bæði hversdagslega og vísindalega. Auðvitað getur hver sem er reynt að sýna fram á hið gagnstæða, að eitthvað geti orðið til úr engu, þ.e. orsakalaust. Það eru þó engar líkur á að það takist.

Ólíkt hugmyndinni um sjálfsköpun er ekkert fáránlegt eða óskynsamlegt við hugmyndina um sjálfsstilvist, þ.e. að eitthvað sé til í sjálfu sér. Sjálfsstilvist er skynsamlegur möguleiki vegna þess að hann gengur ekki gegn lögmálum rökfræðinnar og því ekki gegn skynsamlegri hugsun.

En hvað er til í sjálfu sér? Er það alheimurinn sjálfur eða eitthvað utan hans?

Getur verið að alheimurinn hafi alltaf verið til og sé því til í sjálfum sér og því eilífur? Hugsum málið. Sé það svo þýðir það að óendanlega langur tími hefur liðið áður en allt gerist. Í eilífum alheimi hefur liðið óendanlega langur tími áður en ég skrifaði þessi orð. En hvernig fór ég að því að skrifa þessi orð? Ég hefði ekki átt að geta það. Til að þú áttir þig á því hvað ég á við skalt þú ímynda þér uppraðaða dómínókubba. Hafðu nú einn sérstakan kubb fyrir augum þér og bíddu þar til hann fellur. Ef óendanlega margir kubbar þurfa að falla uns hann getur fallið mun hann vitanlega aldrei falla. Hinir kubbarnir ná aldrei til hans. Þú getur því hætt að bíða. Alheimurinn er ekki eilífur. Alheimurinn á sér upphaf. – Og allt sem einu sinni verður til á sér orsök.

Þess má geta að vísindin kalla þetta upphaf „Miklahvell“, þann atburð sem markar upphaf alls rúms, efnis, orku og tíma. Hér er því ekki aðeins um að ræða einhverja hugarleikfimi. Spurningin er auðvitað þessi: Hvað orsakaði þennan „hvell“? Ekki var það ekkert, eins og við höfum séð, og þaðan af síður tilviljun.

Kristin trú á stutt og mjög skynsamlegt svar: „Í upphafi skapaði Guð himin og jörð.“ (1Mós 1.1) Við stöndum eftir með aðeins einn möguleika. Eitthvað utan alheimsins orsakaði hann; eitthvað utan og ofan við hinn náttúrulega og efnislega veruleika, eitthvað yfirnáttúrulegt, eitthvað óefnislegt, eitthvað ótímalegt, eitthvað sem er óhjákvæmilega eilíft, ótrúlega máttugt og geymir uppruna alls í sér. Það köllum við Guð.

Þegar þú virðir fyrir þér málverk hvaða sannanir þarftu fyrir því að til sé málari? Engar vitanlega. Heilbrigð skynsemi þín segir þér að málarinn sé sannarlega til því án hans væri ekkert málverk. Nú hefur þú þetta undraverða málverk fyrir augum þér öllum stundum: alheiminn í allri sinni dýrð, fegurð og reglubundnu nákvæmni: jörðina og allt sem hún geymir, stjörnubjartan himingeiminn og allt sem í honum leynist, og sjálfa kórónu sköpunarverksins, þig sjálfa(n) og allt sem í þér er fólgið. Á bak við það er eilífur máttur sem er upphaf alls: almáttugur, persónulegur skapari – Guð.

* * * *

Þessi pistill var fluttur í útvarpsþættinum Víðsjá árið 2008.

Pistilinn má einnig lesa hér og koma þar áleiðis athugasemdum.

Um höfundinn



21 viðbrögð við “Tilvist Guðs”

  1. Jakob Hjálmarsson skrifar:

    Þakka þér fyrir þessa samantekt og fínu framsetningu. Ég man ég hlutaði á þetta á sínum tíma. Svona umræða skilar okkur áfram ólíkt þeirri sem hefur orðið af tilefni birtingar umfjöllunar þinnar um bók Dawkins. Ég dvel við hugsunina um það hvað mæli gegn því að efnið hafi ávallt verið til. Ef Guð er eilífur, hví gæti ekki efnið verið það líka. Væri svo beinist hugsunin að rökunum yrir ástandi efnisins og breytingum á því og orsök þeirra.

  2. Matti skrifar:

    Sammála. Fljúgandi spagettískrímslið er óhjákvæmilega til samkvæmt þessum rökum.

    Óh, varstu að tala um einhvern annan gvuð?

    Tilviljun er hugtak sem við notum um það þegar einn atburður af óskaplega mörgum möguleikum á sérstað.

  3. Gunnar Jóhannesson skrifar:

    Sæll og blessaður Matti.

    Þakka þér athugasemdina.

    Þú ert á villigötum í gagnrýni þinni. Athugasemdin er í raun fráleit. Hið fræga fljúgandi spagettískrímsli verður ekki lagt að jöfnu við orsök alheimsins og grefur með engu móti undan rökunum fyrir tilvist Guðs sem yfirnáttúrulegs skapara (það sama á við um önnur guðsrök á borð við hönnunarrök og siðferðisrök). Ein ástæða þess er einfaldlega sú að fljúgandi spegettískrímsli er efnislegur veruleiki í tíma og rúmi. Það getur þar af leiðandi ekki verið orsök alheimsins því sú orsök er eðli málsins samkvæmt handan hins efnislega veruleika tíma og rúms.

    Hvað athugasemd þína um hugtakið tilviljun varðar má auðvitað taka til orða eins og þú gerir. Hún hefur hins vegar ekkert að segja hvað röksemdafærsluna varðar.

    Hafðu það gott og gangi þér vel.

    Virðingarfyllst
    GJ

  4. Gunnar Jóhannesson skrifar:

    Sæll og blessaður Hjálmar.

    Þakka þér athugasemdina.

    Já, margt leitar á hugann. Hér er ekki verið að gera Guð að einhverri undantekningu eins og guðleysingjar hafa gjarnan haldið fram. Lengst af reyndu þeir einmitt að réttlæta guðleysi sitt á þeirri forsendu að að alheimurinn væri eilífur, sbr. fræg ummæli Bertrands Russel.

    Hitt er annað mál að sú staðhæfing fellur ekki að vísindalegri þekkingu okkar í dag á eðli alheimsins. Hið almenna viðhorf vísindamanna er að alheimurinn hafi orðið til. Mörgum öldum áður höfðu heimspekingar og kristnir hugsuðir sýnt fram á óskynsemi slíkrar staðhæfingar með því að færa sterk rök fyrir endanleika alheimsins. Ég tæpi á einum slíkum í umfjöllun minni. Af ýmsum öðrum mætti taka.

    Bestu kveðjur.
    GJ

  5. Matti skrifar:

    > Hið fræga fljúgandi spagettískrímsli verður ekki lagt að jöfnu við orsök alheimsins

    Fljúgandi spagettískrímslið er orsök alheimsins og það er gríðarlega hrokafullt af þér að halda öðru fram.

  6. Gunnar Jóhannesson skrifar:

    Sæll Matti.

    Ég veit eiginlega ekki hvað skal segja við þessu!

    Bestu kveðjur.
    GJ

  7. Matti skrifar:

    Þá veistu hvernig trúleysingjum líður þegar þeir lesa röksemdafærslu þína.

    Bestu kveðjur.

  8. Gunnar Jóhannesson skrifar:

    Sæll aftur Matti.

    Þakka þér fyrir. Já, það er gott að reyna að setja sig í spor viðmælenda sinna. Það eykur gæði umræðunnar.

    Það var fyrst og fremst vegna undrunar sem mig setti hljóðan. Ég veit bara ekki hvað athugasemd þín á að merkja Matti. Var þér alvara? Ertu með henni að reyna að hrekja röksemdafærsluna? Athugasemdin hefur ekkert að segja í því samhengi, svo ekki sé fastar að orði kveðið.

    Ég átta mig fullvel á því að þú hafnar röksemdafærslunni (og sérhverri röksemdafærslu fyrir tilvist Guðs). En þú verður vitanlega að tilgreina á hvaða grundvelli þú hafnar niðurstöðunni, þ.e. hvaða forsendum þú hafnar og með hvaða rökuum þú gerir það.

    Þá getum við haldið áfram að tala saman.

    Virðingarfyllst og með góðum kveðjum.
    GJ

  9. Matti skrifar:

    Á hvaða grundvelli hafnar þú niðurstöðu minni að Fljúgandi spagettískrímslið sé orsök alheims?

    Ég hafna þinni niðurstöðu á sama grundvelli.

  10. Gunnar Jóhannesson skrifar:

    Sæll á ný Matti.

    Eins og sjá má hér að ofan tilgreini ég í athugasemd nr. 3 af hverju ég hafna þeirri staðhæfingu að fljúgandi spagettískrímsli sé orsök alheimsins: Fljúgandi spagettískrímsli getur ekki verið orsök alheimsins! Fljúgandi spagetískrímsli er efnislegur veruleiki sem er bundin af tíma og rúmi. Orsök alheimsins hlýtur hins vegar að vera óefnislegur veruleiki sem er handan tíma og rúms.

    Nú segist þú hafna niðurstöðu röksemdarfærslunnar á sama grundvelli.

    Niðurstaðan röksemdafærslunnar var þessi: „Eitthvað utan alheimsins orsakaði hann; eitthvað utan og ofan við hinn náttúrulega og efnislega veruleika, eitthvað yfirnáttúrulegt, eitthvað óefnislegt, eitthvað ótímalegt, eitthvað sem er óhjákvæmilega eilíft, ótrúlega máttugt og geymir uppruna alls í sér. Það köllum við Guð.“

    Þú hafnar sumsé þessari niðurstöðu á þeim grundvelli að Guð sé efnislegur veruleiki sem er bundin af tíma og rúmi (þ.e. á sömu forsendu og ég hafna hinu fljúgandi spagettískrímsli).

    Hvað skal segja við þessu Matti?! Mér finnst liggja í augum uppi hversu fráleit þessi gagnrýni er. Ennfremur veit ég ekki um neinn guðleysingja sem hafnar heimsfræðirökunum á þeirri forsendu að Guð sé „efnislegur veruleiki sem er bundin af tíma og rúmi“. Það væri undarleg tegund guðleysis, vægast sagt. Enn og aftur setur mig hljóðan og ég spyr mig hvort þér sé í raun alvara. Ef svo er bið ég þig vinsamlega að færa rök fyrir þessari staðhæfingu.

    Virðingarfyllst og með góðri kveðju.
    GJ

  11. Matti skrifar:

    Svar þitt í athugasemd þrjú er byggt á fordómum þínum á Hinu fljúgandi spagettískrímslið. Það er alls ekki bundið af tíma og rúmi eins og þú heldur ranglega fram. Aftur á móti getur það byrst okkur í tíma og rúmi, líkt og þinn gvuð.

    Ég verð því að biðja þig um að koma með almennilegt svar við því af hverju þú hafnar því að hið fljúgandi spagettískrímsli sé orsök alheimsins.

    Þar til þú hefur gert það dreg ég þá ályktun að við höfum báðir rétt fyrir okkur.

  12. Gunnar Jóhannesson skrifar:

    Sæll og blessaður Matti.

    Þó þessi „umræða“ verði sífellt skemmtilegri hygg ég að við séu komnir að endapunkti hennar.

    Ég fullvissa þig um að svar mitt í athugasemd nr. 3 byggir ekki á fordómum í garð hins fljúgandi spagettískrímslis. Ennfremur sé ég enga ástæðu til að endurtaka svar mitt í þriðja sinn. Það er fyllilega gilt.

    Burtséð frá því stendur eftir að þú hefur ekkert lagt fram sem hrekur röksemdafærsluna og þá niðurstöðu sem af henni leiðir. Þvert á móti sýnist mér þú fallast á hana. Eini munurinn virðist vera sá að það sem ég kalla Guð kallar þú fljúgandi spagettískrímsli. Ályktun þín er sú að það sé orsök alheimsins og ennfremur að það sé óbundið af tíma og rúmi. Með öðrum orðum er það hin yfirnáttúrulega orsök alheimsins. Þar sem um sömu eiginleikana er að ræða er það eina sem skilur á milli það nafn sem við gefum þessari orsök.

    Þetta þykir mér stórmerkilegt.

    Í ljósi alls þessa tel ég tímabært að þú hættir að kalla þig guðleysingja.

    Virðingarfyllst og með góðum kveðjum, enn og aftur.

    GJ

  13. Matti skrifar:

    > Ég fullvissa þig um að svar mitt í athugasemd nr. 3 byggir ekki á fordómum í garð hins fljúgandi spagettískrímslis

    Ég tek ekki mark á því og endurtek að þetta byggist allt á fordómum þínum.

    Þar sem við höfum báðir rétt fyrir okkur í þessu máli er ljóst að ég hef réttara fyrir mér en þú (enda hið fljúgandi spagettískrímsli óumdeilanlega miklu flottara en ósýnilega gvuðinn þinn). Því er þinn gvuð ekki almáttugur skapari alheims.

    QED.

    (Óskaplega er guðfræði skemmtileg)

  14. Gunnar Jóhannesson skrifar:

    Jæja, Matti.

    Mér sýnist þessari umræðu sjálfhætt eftir síðasta innlegg þitt. Þú virðist allt því búinn að fullkomna mál þitt.

    Það gleður mig að þú skemmtir þér.

    Bestu kveðjur.
    GJ

  15. Matti skrifar:

    Já, ég ætti náttúrulega að skammast mín fyrir þennan prakkaraskap.

    Það er samt meining á bak við þetta hjá mér. Eins og þú sérð er ekki nokkur leið að ræða þessi mál við trúmann.

    Ef trúmaður er búinn að ákveða að gvuðinn hans sé almáttugur skapari skipta rök engu máli.

  16. Gunnar Jóhannesson skrifar:

    Sæll Matti.

    Ég efast ekki um að það sé meining á bak við það sem þú segir. - Og þú þarft ekki að skammast þín Matti. Allavegana ekki gagnvart mér.

    Hafðu það ævinlega gott.

    Kveðja.
    GJ

  17. Gunnar Jóhannesson skrifar:

    Sæll Matti.

    Við þetta vildi ég bæta að vissuleg skipta rök máli, ólíkt því sem þú segir. Hitt er annað mál að þú leggur engin fram, hvorki fyrir þínu máli né gegn mínu.

    Bestu kveðjur.
    GJ

  18. Matti skrifar:

    Víst legg ég fram rök.

    Ef hinn almáttugi spagettígvuð væri ekki til, þá væri veröldin ekki til. QED.

    Láttu ekki svona Gunnar. “Rök” þín ganga hugsanlega í guðfræðideild, en ekki annars staðar.

  19. Gunnar Jóhannesson skrifar:

    Kæri Matti.

    Ég vil gera þér það hátt undir höfði að þú sért fyrst og fremst að gera hér að gamni þínu. Engu að síður ætla ég að ganga út frá því að svo sé ekki.

    Það sem þú nefnir rök - Ef hinn almáttugi spagettígvuð væri ekki til, þá væri veröldin ekki til - eru ekki rök. Hér gæti verið um að ræða forsendu í tiltekinni röksemdafærslu eða niðurstöðu. Hvort heldur sem er þá er ekki um eiginlega röksemdafærslu að ræða. Staðhæfing þín er algjörlega óstudd rökum af nokkru tagi sem gætu rennt stoðum undir hana.

    Síðari ummæli þín gefa mér tilefni til að ætla að þú skiljir alls ekki þá röksemdafærslu sem um ræðir - heimsfræðirökin. Að minnsta kosti tekur þú hana ekki alvarlega - ólíkt svo mörgum öðrum guðleysingjum úr röðum heimspekinga og vísindamanna fyrr og síðar.

    Að öllu gefnu er mikið vandaverk að taka þig alvarlega í þessari umræðu - ef umræðu má kalla.

    Bestu kveðjur.
    GJ

  20. Matti skrifar:

    Það sem þú nefnir rök - Ef hinn almáttugi spagettígvuð væri ekki til, þá væri veröldin ekki til - eru ekki rök

    Þetta er einfaldlega röksemdufærsla þín í grófum dráttum - yfirfærð á spagettískrímslið.

  21. Gunnar Jóhannesson skrifar:

    Gott og vel.

    Munurinn er reyndar sá að ég færi rök fyrir niðurstöðu minni, ekki þú. Fljúgandi spagettískrímsli leiðir ekki af röksemdafærslunni. En látum það liggja á milli hluta. Ég hef vísast misskilið þig, Matti. Þú ert greinilega sammála röksemdafærslunni! Það er ágætt að það sé þá á hreinu. Þú færir enda engin rök gegn henni heldur yfirfærir hana yfir á það sem þú vilt kalla hið fljúgandi spagettískrímsli. Þú ert sumsé sammála niðurstöðunni, þ.e. að orsök alheimsins sé handan hins náttúrulega, þ.e. að hin yfirnáttúrulega orsök sé óefnislegur, ótímalegur, takmarkalaus, ótrúlega máttugur og persónulegur skapari alheimsins. Ef þú vilt eigna spagettískrímslinu þínu sömu eiginleika og ég eigna Guði (á grundvelli röksemdafærslunnar) þá skilur ekkert á milli okkar annað en nafnið.

    Þú hefur gefið hugtakinu vantrú alveg nýja vídd.

    Hættu svo að kalla þig guðleysingja!

    QED

Allur réttur áskilinn © 2000-2017 Höfundar og þjóðkirkjan. Flettingar 3271.


Pistlar
Postilla
Almanak
Spurningar