Við erum þrír hjúkrunarfræðingar sem sinnum sjálfboðaliðastörfum í Malaví í samstarfi við Hjálparstarf kirkjunnar á Íslandi. Við héldum til Malaví 11. september síðastliðinn og áætlum að vera hér fram í miðjan febrúar næstkomandi. Þrátt fyrir mikinn menningarmun á Íslandi og Malaví höfum við aðlagast lífinu hér nokkuð vel. Í þessum pistli langar okkur að fjalla um Malaví almennt og eins og við upplifum land og þjóð.

Landafræðin

Malaví er í suðausturhluta Afríku. Landið er langt og mjótt og 118.500 km2 á stærð sem er nokkru stærra en Ísland. Landamæri liggja að Tansaníu í norðri, Zambíu í vestri og Mosambík í suðri og austri. Í Malaví er þriðja stærsta stöðuvatn Afríku, Malavívatn, og þekur það um einn fimmta hluta landsins. Nákvæmur fólksfjöldi er nokkuð á reiki en talið er að íbúar séu 12-14 milljónir. Malaví er því eitt þéttbýlasta land Afríku. Opinber tungumál í landinu eru enska og chichewa sem er tungumál Chewa-ættbálksins.

Spilling í stjórnarfari

Malaví öðlaðist sjálfstæði árið 1964 en var áður bresk nýlenda. Kamuzu Banda gerðist einræðisherra og réð ríkjum næstu 30 árin. Árið 1993 voru fyrstu lýðræðislegu kosningarnar og þá fyrst komst forseti til valda sem kosinn var af þjóðinni. Banda var íhaldssamur og hafði margar strangar reglur sem þurfti að fara eftir. T.d. máttu konur ekki ganga í buxum og karlar máttu ekki hafa sítt hár. Málfrelsi var ekki og ríkið átti tvö dagblöð og eina útvarpsstöð sem þótti nægja sem fjölmiðlar landsins. Hann lagði litla áherslu á skólagöngu en mesta á landbúnað. Hann var nokkuð vinsæll meðal fátækra og tala þeir vel um hann enn í dag. Ástæða þessara vinsælda er aðallega sú að maís og áburður var ódýrari en í dag og það er það sem skiptir fátækara fólkið einna mestu máli. Hins vegar dró hann úr því að fólk menntaði sig og þar með tafðist uppbygging almennt í landinu og hafa efri stéttirnar því ekki miklar mætur á honum.

Í dag er það forsetinn sem hefur mest völd. Reyndar er spilling talin vera mikil hér og er landið 109. á lista yfir mest spilltu lönd í heimi. Þriðjungur af tekjum ríkisins virðist„hverfa“ en um 40% af tekjum landsins eru gjafir frá öðrum þjóðum. Í fjölmiðlum er mikið af fréttum um hinn og þennan stjórnmálamann sem er ákærður eða situr í fangelsi fyrir eitthvert ólöglegt atferli. T.d. var einn ákærður fyrir að falsa framhaldsskólaskírteinið sitt og annar fyrir að hafa ætlað að ráða forsetann af dögum. Forsetinn er þó almennt ekki talinn spilltur og gefur sig út fyrir að eyða spillingu.

Nauðþurftir og verðlag

Um 85% íbúa eru bændur og lifa í þorpum. Meira en helmingur íbúa telst vera undir fátæktaramörkum sem miðast við u.þ.b. 3.000 íslenskar krónur í tekjur á ári. Meðallaun fólks eru lág og er árleg landsframleiðsla um 12.000 krónur á mann. Stórt bil er einnig á milli fátækra og ríkra og stéttaskipting mikil. Verðlag hér virðist okkur ekki vera í miklu samræmi við laun fólksins. Þeir sem hafa lægstu launin rækta nánast allan sinn mat sjálfir, þ.e. stunda sjálfsþurftabúskap. Verkefnið Hjálparstarfsins í Malaví beinist einmitt einmitt að þeim hópi. Í borgunum er að finna matvörubúðir sem hafa vörur sem að okkar mati eru nauðsynlegar en ekki á færi innfæddra að kaupa. Verðlagið í þessum búðum er svipað og á Íslandi. Á útimörkuðum er hinsvegar að finna ýmsar matvörur sem eru á mun lægra verði og þar versla Malavar helst.

Maísmjöl í matinn

Aðalfæða innfæddra er maísmjöl og meðlæti sem fer eftir efnum og aðstæðum. Grænmeti er algengt meðlæti en einnig kjúklingur, fiskur, geitakjöt eða baunir. Skordýr eru einnig borðuð til að fá prótein ef lítið er um mat. Þar sem rafmagn er dýrt nota þeir sem hafa minnstu tekjurnar það aðeins til að lýsa upp húsnæði en elda enn á opnum eldi. Fæstir hafa þó rafmagn í hýbýlum sínum.

Fínt að eiga hvítan vin

Malavar eru mjög almennilegt og elskulegt fólk og vilja allt fyrir mann gera. Þeir eru gestrisnir, félagslyndir og geta spjallað tímunum saman. Okkur finnst þeir líka mjög lífsglatt fólk og hlæja í tíma og ótíma. Við höfum furðað okkur á því hvað þeir heilsa vel öllu fólki þótt þeir þekki það ekki neitt. Við höfum stundum ekki undan að heilsa fólki þegar við erum að ganga um göturnar. Þeim finnst einnig mjög skrítið að Vesturlandabúar þekki stundum ekki nágranna sína. Á hótelum bera þeir töskurnar, þvo bílinn, bursta skóna o.fl. Eitt sinn þegar við gistum á gistiheimili varð ein okkar veik og varð eftir þegar hinar fóru út. Þá kom starfsmaður til að breiða yfir hana, sagði henni að hún yrði að borða eitthvað og bauð henni að koma hvenær sem er til að spjalla svo henni leiddist ekki. Sumum Malövum, sérstaklega þeim sem eru í lægri stéttum, finnst mjög fínt að eiga hvítan vin. Þegar maður hefur talað við þá einu sinni álíta þeir mann oft góðan vin sinn. Þeir tala einnig oft um vini sína sem þeir eiga einhvers staðar í Evrópu en muna samt ekki alltaf hvað þeir heita! Sumir hafa beðið um heimilisfang okkar og okkur hefur verið sagt að það sé bara til að geta sagt öðrum að þeir eigi hvítan vin og geti sýnt að þeir hafi heimilisfangið hans. Við forðumst reyndar að gefa heimilisföng okkar þrátt fyrir að fæstir hafa efni á að senda bréf eða póstkort, hvað þá að mæta á staðinn.

Klukkan tíu „á breskum tíma“

Ekki er hægt að segja að Malavar séu tímabundið fólk. Þeir lifa ekki eftir klukkunni eins og við erum vanar. Þeir eru því að okkar mati mjög óstundvísir og mæta hiklaust hálftíma of seint í vinnuna án þess að finnast eitthvað athugavert við það. Við höfum rekið okkur á það hérna að þegar sagt er að mæta klukkan átta þýðir það í rauninni bara einhvern tíma fyrir hádegi. Það er ekkert verið að stressa sig á hlutunum. Reyndar eru mjög margir sem eiga ekki klukku og fara bara af stað þegar þeir halda að klukkan sé orðin. Þeir segja stundum að mæting sé klukkan tíu á breskum tíma og er þá átt við stundvíslega. Sé mætingin á afrískum tíma er fólki frjálst að mæta seinna. Þetta reynir oft á þolinmæði okkar en við reynum að sætta okkur við að þessu breytum við víst ekki.

GSM-sími en hvergi hægt að hlaða

Fæstir íbúanna eru mikið menntaðir og margir eru ólæsir. Margir hafa ekki efni á að senda börnin sín í skóla enda þarf að borga skólagjöld, kaupa skólabúninga og ritföng. Mikill skortur er á kennurum og dæmi eru um að einn kennari þurfi að kenna um 70-100 börnum í einum bekk. Skólaaðstaðan er líka mjög léleg. Yfirleitt er skólinn múrsteinsshús með steyptu gólfi og krítartöflu. Meira er ekki í skólanum oftast hvorki stólar né borð. Tækniþróunin hér hefur verið á annan hátt en á Vesturlöndum. Hér eiga margir GSM síma en fæstir hafa nokkurn tíman átt heimasíma. Það eru einnig margir sem eiga GSM síma en hafa ekki rafmagn til að hlaða hann. Í borgunum er einnig búið að koma fyrir„heitum reitum“ þar sem hægt er að nota internetið þráðlaust, þrátt fyrir að sárafáir eigi fartölvu. Við höfum oft á tilfinningunni að þeir fari yfir nokkur stig til að ná þeirri tækni sem við höfum. Hér hafa kreditkort og debetkort ekki heldur náð fótfestu en þeir notast við hraðbankakort þar sem þeir geta tekið út af reikningum.

Enn verið að galdra

Um helmingur Malava er kristinn og um helmingur þeirra tilheyrir kaþólsku kirkjunni. Um 15% íbúanna eru múslímar og aðrir aðhyllast afrísk trúarbrögð. Galdratrú er enn lifandi meðal almennings og er ekki óalgengt í afskekktari þropum að fólk leiti til töfralækna sé það veikt. Það hefur einnig verið nokkuð um það síðastliðna mánuði að verið sé að dæma nornir í fangelsi fyrir galdra sem eru ólöglegir í landinu.

Nú er sáðtíminn - frí er í skólum

Í Malaví er hitabeltisloftslag. Árstíðirnar eru tvær og skiptast í regntímabil og þurrkatímabil. Þurrkatímabil er á veturna og byrjar í maí. Í júní, júlí og ágúst er hlýtt á daginn og kalt á nóttunni. Hitastigið getur farið allt niður í -2°C sumstaðar. Hitastigið hækkar síðan í september og október áður en regntíminn byrjar í nóvember/desember. Regntíminn varir fram í febrúar/mars. Um leið og regntíminn hefst verður breytinga vart. Regnið kælir loftið og temprar hitann og landið verður iðjagrænt og blóm og jurtir blómstra. Í apríl eru rigningarnar að mestu búnar en allt er enn grænt og hitastigið þægilegt. Nú er regntímabilið rétt að byrja og við höfum lent í svakalegum rigningum. Stundum kemur góð skúr snemma morguns og aftur um kvöldið. Suma daga rignir allan daginn en aðra rignir ekkert, bara svona eins og heima. Rigningin hér er samt heldur meiri en gengur og gerist á Íslandi, flóð kemur á allar götur og göngustíga. Einnig koma svakalegar þrumur og eldingar sem við höfum ekki upplifað áður. Mismunandi er eftir landshlutum hve hátt hitastigið er. Í suðurhluta landsins er mjög heitt en kaldara þegar norðar dregur og á þeim stöðum sem eru hátt yfir sjávarmáli. Á stöðum sem eru nálægt Malavívatni er mun meiri raki og er maður alltaf rennandi sveittur á þeim slóðum. Núna þegar regnið er að byrja eru bændurnir í óða önn að planta tóbaki, maís og grænmeti. Uppskerutíminn er síðan í apríl. Hér hefur fólk ekki sömu tæki og tól við akurvinnunna og við eigum að venjast. Þeir eru plægðir með handafli og haka. Þeir sem eiga nautgripi nota þá einnig til að plægja. Venjulega tekur öll fjölskyldan þátt í að vinna á akrinum, allt niður í lítil börn. Frí er gefið í skólum í byrjun regntímans og taka þá öll börn þátt í að plægja akurinn og sá. Flestir Malavar eiga einhvern skika lands sem þeir planta í hvar sem þeir búa, það er því hægt að finna akra efst í fjöllum og innan borga.

Hænur, geitur og fólk á veginum

Samgöngur í Malaví eru ólíkar því sem við eigum að venjast. Vegirnir eru mjög lélegir og þarf helst að vera á fjórhjóladrifnum jeppa til að komast á milli staða með góðu móti. Aðalþjóðvegurinn frá suðri til norðurs er malbikaður. Hann er samt mjór og oft holóttur. Vegir fyrir utan þjóðveginn eru flestir með lélegu malbiki eða moldarvegir sem fara mjög illa á regntímabilinu og er lítið sem ekkert viðhald á þeim. Það verður því oft ófært í sum þorpin á regntímanum.

Umferðarmenningin hérna er einnig ólík okkar. Hér er vinstri umferð enda gömul bresk nýlenda. Mikið er af gangandi og hjólandi fólki sem virðist ekki gera sér grein fyrir að það þurfi að víkja fyrir bílum. Þegar ekki er verið að passa sig á fólkinu þarf að sveigja fram hjá geitum, kindum og hænum sem hlaupa reglulega yfir götuna. Síðan eru flestir stærri bílar með stefnuljósin á í tíma og ótíma svo erfitt er að vita hvenær þeir ætla að beygja eða hvort þeir vilja bara hleypa fram úr sér. Hér eru engir strætisvagnar heldur eru minibusar sem keyra fólk á milli staða. Þessir minibusar eru í mjög misjöfnu ástandi. Flestir eru einhvern veginn bundnir saman til að loka hurðum og skotti. Í flestum ef ekki öllum tilfellum eru u.þ.b. 30 manns í bílnum en þeir mega bara taka 14 farþega. Það virðist vera endalaust troðið. Svo þegar bíllinn er fullur er farið af stað, ekki farið eftir einhverri áætlun. Fólk fær einnig far með pallbílum og eru að okkar mati oft allt of mikið af fólki á pallinum. Hér er pallurinn bæði fylltur af farmi og fólki og síðan er fólk tekið uppí ef það stendur í vegakantinum. Þessi ferðamáti er auðvitað stórhættulegur og heyrast annað slagið fréttir af slysum þar sem pallbílar hafa lent í árekstri eða oltið. Hér er líka tæpast hægt að taka leigubíla. Reyndar eru nokkrir leigubílar í borgunum en það þarf að þekkja mann sem þekkir mann til að fá símanúmerið hjá öruggum leigubílstjóra. Við erum svo heppnar að bróðir varðarins okkar er leigubílstjóri svo við þurftum ekki að leita langt.

Kannski bara best að ganga

Rútur fara á milli helstu borga en þær eru í frekar lélegu ástandi og getur tekið langan tíma að ferðast á milli staða. T.d. getur tekið sjö klst. að ferðast leið sem tekur tæpar þrjár klst. venjulega. Ein lest er í Malaví sem gengur frá suðri til norðurs og sinnir aðallega fraktflutningum þar sem bæði er fljótlegra og ódýrara að taka minibus. Einnig sigla tvær ferjur á vatninu milli suðurs til norðurs. Flestir Malavar hafa ekki efni á að nota almenningssamgöngur og mjög fáir eiga bíla sjálfir. Flestir fara um fótgangandi eða á hjóli þannig að það getur tekið þá langan tíma að komast á milli staða. Þeir bera einnig oft þungar birgðir langar leiðir, konurnar á höfðinu og karlarnir á hjólum.

Við erum nánast á hverjum degi að upplifa eitthvað nýtt og er þetta reynsla sem við hefðum ekki viljað missa af.

Fríða Björk Skúladóttir
Ásta Rut Ingimundardóttir
Bjarnheiður Böðvarsdóttir