Trúin og lífið
Pistlar


Undirsíður

Eftir sama höfund

Skyldir pistlar

Pistlar á trú.is eru birtir undir fullu nafni höfunda og eru á ábyrgð þeirra.



Leita í pistlum

Gunnar Jóhannesson

Enn um trú og vísindi og prófessor Dawkins

8. ágúst 2006

Í grein sem birtist í Morgunblaðinu 20. júlí síðastliðinn bregst Óli Gneisti Sóleyjarson við grein minni Trú og vísindi: Viðbrögð við málflutningi prófessors Richard Dawkins sem birtist í Lesbók Morgunblaðsins þann 8. júlí en í þeirri grein gagnrýndi ég málflutning sem Richard Dawkins prófessor í líffræði við Oxford-háskóla viðhafði um trú, trúarbrögð og trúað fólk í viðtali í kastljósi Sjónvarpsins. En Dawkins kom hingað til lands sem fyrirlesari á ráðstefnu um trúleysi sem haldin var í Reykjavík í lok júní. Í grein sinni gerir Óli Gneisti athugasemdir við fáein atriði í grein minni með nokkuð stóryrtum hætti og vænir mig m.a. um að ýkja og oftúlka orð Dawkins. Þó að mér sé það sárt að umræða sem mér er annt um fari að snúast um persónur fremur en málefni þá finnst mér rétt að svara Óla Gneista hér. Ég vona enn sem áður að hið margræða og mikilvæga samtal milli trúarbragða og vísinda mótist af og miði að gagnkvæmri virðingu, umburðarlyndi og skilningi.

Það fyrsta sem Óli Gneisti finnur að grein minni er meintur misskilningur minn á heiti umræddrar ráðstefnu; að ekki hafi verið um að ræða ráðstefnuna „Trúleysi á Íslandi“ heldur ráðstefnuna „Jákvæðar raddir trúleysis“. Hvað þetta snertir get ég mér að sársaukalausu játað slíkan misskilning á mig ef sú er raunin enda breytir það í engu orðum mínum né hefur það áhrif á málflutning minn.

Því næst vitnar Óli Gneisti til orða minna þar sem ég lýsi þeirri skoðun minni að málflutningur Dawkins miði að því meira eða minna að kenna trú og trúarbrögðum um allt sem farið hefur miður í sögu mannsins og að það beri vitni um frumstæða vísindahyggju að mínu mati. Það er rétt hjá Óla Gneista að Dawkins komst ekki þannig beint að orði í viðtalinu. En ég tel það ekki oftúlkun að draga slíka ályktun í ljósi þeirra yfirlýsinga sem hann lét falla um trú og trúað fólk. Þá ályktun sem ég dreg af orðum Dawkins tel ég í hlutfalli við þau orð sem hann lét falla. Ég stend við hana enda þótt Óli Gneisti sé mér ósammála. Dawkins gekk að mínu mati lengra en að segja trú og trúarbrögð „stóra áhrifavalda [. . .] til ills í ógæfuköflum mannkynssögunnar“ eins og Óli Gneisti segir í grein sinni. Að „ógæfuköflum“ slepptum hlýtur rás sögunnar að mótast af einhverju betra. Dawkins talaði ekki um slíkt heldur staðhæfði að trú sé í reynd hættulegt fyrirbæri sem byggist á fáfræði og skorti á sjálfstæðri hugsun sem beri að mæta með aukinni menntun; að trú ali á fjandskap milli fólks og hópa sem séu andstæðrar trúar, leiði af sér sundrungu, ófrið og styrjaldir – og laði þannig fram allt hið versta í fari mannsins; því hvað getur verið verra?

Óli Gneisti heldur því ranglega fram að ég geri tilraunir til þess „að sýkna trúarbrögð af áhrifum á stríð og illvirki“. Það reyndi ég ekki en ég gerði hins vegar alvarlegar athugasemdir við fullyrðingar Dawkins þess efnis sem ég tel fyllilega rangar og minnti jafnframt á að ekki er hægt að alhæfa um trú á grundvelli misbeitingar hennar í sögunni; og jafnframt að maður verður að gera greinarmun á gjörðum þeirra sem kalla sig trúaða (m.a. kristið fólk) og trú sem slíkri (m.a. kristinni trú). Vondur maður gerir ekki góðan og göfugan málstað vondan enda þótt hann aðhyllist hann og misbeiti honum. Kristinni trú hefur verið misbeitt rétt eins og vísindum en það réttlætir ekki öfgakenndar alhæfingar.

Í meintri viðleitni minni til að fegra trúarbrögð segir Óli Gneisti það afar lélegt dæmi hjá mér að halda því fram að „ekki sé einu sinni hægt að skoða gyðingahatur Hitlers [. . .] í trúarlegu ljósi“ og heldur Óli Gneisti því fram að „gyðingahatur [eigi] sér fyrst og fremst rætur í kristni“. Óli Gneisti vitnar m.a. í orð Gísla Gunnarssonar sagnfræðiprófessors sem finna má í pistli hans um antísemitisma á Vísindavef Háskóla Íslands þess efnis að „Hitler og nasistar smíðuðu gyðingahatur sitt úr gömlum arfi kristinnar hefðar“. Skoðun sína styður Óli Gneisti jafnframt með því að nefna til andgyðinglegt rit Marteins Lúthers Um gyðingana og lygar þeirra. Hér er ekki rými fyrir nægilega ítarlegt svar við flóknu viðfangsefni. Hér verð ég að láta nægja að segja að Óli Gneisti fellur í þá gryfju að gera ekki greinarmun á „trú“ og „hefð“ og tekur hann sögulega staðreynd úr samhengi sínu. Í ofangreindri tilvitnun er Gísli Gunnarsson ekki að ræða um „kristna trú“ heldur „kristna hefð“. Að sönnu hefur margt misgott fylgt kristinni hefð í gegnum söguna og síst horfi ég framhjá því í grein minni. En „hefð“ er ekki „trú“ og „kristin hefð“ er ekki „kristin trú“. Það er rétt að frá fyrstu tíð var samfylgd gyðinga og kristinna erfið á báða bóga enda töldu gyðingar kristna menn trúvillinga og öfugt og gengu kristnir oft hart fram og fóru á stundum með ofsóknum. Því miður hefur andúð í garð gyðinga löngum fylgt kristinni hefð í einni eða annarri mynd en það hefur ekkert að gera með kristna trú og boðskap hennar. Það felur í sér grófan anakrónisma að túlka andúð í garð gyðinga í kristinni trúarhefð í ljósi Helfararinnar. Vissulega talaði Lúther illa um gyðinga í nefndu riti sínu en kristin trú stendur ekki og fellur með Lúther og orðum hans né heldur grundvallast hún á þeim. Lúther er ekki Kristur heldur lærisveinn hans og túlkandi hins kristna boðskapar og ritningarinnar. Lúther hafði vissulega geysilega mikil áhrif innan kristinnar trúarhefðar og hefur enn í dag en hann er engu að síður brigðull sem aðrir þótt ekki megi dæma hann út frá þessu einu heldur þarf að líta til langrar og margþættrar sögu í sínu rétta samhengi.

Til eru þeir sagnfræðingar og trúarbragðafræðingar sem spyrja sig hvort það sé ekki í reynd tímaskekkja að skoða viðhorf Lúthers sem dæmi um eða sem undanfara kynþáttabundins antísemitisma – haturs í garð gyðinga sem kynþáttar – þegar vera má að hann hafi einfaldlega verið að sýna gyðingdómi sem trúarbrögðum megna lítilsvirðingu sína. En hvort sem gagnrýni Lúthers í garð gyðinga hafi grundvallað antísemitisma í þýskri þjóðarsál eða ekki þá er ljóst að það sem og antísemitismi Hitlers og nasista hefur ekkert með kristna trú að gera né boðskap hennar. Hitler og flestir nasistar voru andsnúnir kristindómi og grundvölluðu þeir antísemitisma sinn fyrst og fremst á ofstækis- og hatursfullri kynþáttahyggju sem á rót sína að rekja til margra þátta sem ekki er unnt að rekja hér. Án þess að sýkna kristna trúarhefð ber þó að nefna hér að svokallaður sósíalískur darwinismi, sem grundvallast á vísindahyggju, var ásamt mörgu öðru mikill áhrifavaldur; en þar var vísindalegu lögmáli þróunarkenningar Darwins um „afkomu hins hæfasta“ (e. survival of the fittest) misbeitt á mannlegt samfélag sem leiddi af sér hugmyndir um virka kynbótastefnu og hina svokölluðu herraþjóð (Herrenvolk) með sorglegum afleiðingum fyrir gyðinga. Það verður því miður að horfast í augu við vonda þætti úr kristinni trúarhefð þegar andúð í garð gyðinga er annars vegar, því verður ekki neitað. Það er hins vegar ekki hægt að leggja andúð í garð gyðinga eins og hún hefur komið fram innan kristinnar trúarhefðar að jöfnu við kynþáttabundinn antísemitisma nasista eins og hann kom fram á tímum síðari heimsstyrjaldarinnar og Helfararinnar né heldur að túlka hann í ljósi kristinnar trúar!

Óli Gneisti rekur einnig ofan í mig þá athugasemd sem ég geri við skilning Dawkins á trú og segir mig misskilja hvað Dawkins á við með trú. Dawkins grundvallar mikið af gagnrýni sinni á trú og trúað fólk á því að trú, þ.e. guðstrú (e. theism), verði ekki rökstudd með vísindalegum hætti. Ég minni á það í grein minni og geri það aftur hér að eðli sínu samkvæmt verður guðstrú ekki rökstudd með neinum slíkum hætti. Þá athugasemd telur Óli Gneisti furðulega þar sem gagnrýni Dawkins sé einmitt í því fólgin. Ég spyr mig hvort að efahyggjumaðurinn Dawkins sé orðinn að óskeikulum spámanni í huga Óla Gneista? Mér þykir Óli Gneisti fara í hringi í umræðu sinni um trú og vísindi og slíkt leiðir varla til fræðilegrar niðurstöðu. Þá staðreynd að guðstrú verður ekki studd rökum tel ég alls ekki gagnrýni verða né gera lítið úr henni sem slíkri þar sem guðstrú er einfaldlega þannig farið og gef ég því lítið fyrir gagnrýni Dawkins hér. Því vill Óli Gneisti hins vegar ekki una mér! Vill hann fremur að ég feti í fótspor sumra bókstafstrúarmanna eða dulhyggjumanna sem sífellt blanda þessu tvennu saman? Vísindi og rökleg hugsun geta ekki ógilt guðstrú vegna þess að guðstrú er í eðli sínu ekki bundin af rökum. Af þessum ástæðum fellur gagnrýni Dawkins um sjálfa sig. Orð Dawkins bera að mínu mati miklu fremur vitni um viðhorf hans til trúaðs fólks heldur en trúar sem slíkrar enda segist hann kenna í brjósti um trúað fólk vegna hugsunarleysis þess. Að ræða um trú út frá þeim forsendum sem Dawkins gerir jafnast á við að rýra guðstrú eðli sínu og innihaldi. Ég get ekki sannað fyrir neinum að Guð sé til ekki frekar en nokkur getur sannað fyrir mér að Guð sé ekki til; og þar kemur til kasta trúar. Í gegnum aldirnar hafa margir heimspekingar og guðfræðingar reynt að sanna eða afsanna tilvist Guðs. Slík hugarleikfimi getur nært guðleysi eða guðstrú þeirra sem hugsa um Guð út frá slíkum brautum en hún leiðir ekki til almennrar niðurstöðu vegna þess að þekkingin á Guði grundvallast ekki á þessum rökum eða öðrum, heldur á innri tilfinningu og skynjun. Í menningarsögu mannsins svarar merking orðins Guð ekki til einhvers sem leiða má af vitsmunalegri röksemdarfærslu. Þversögnin er sú að jafnvel einstaklingur sem trúir á Guð getur tekið undir með guðleysingja að tilvist Guðs gangi þvert á öll rök, því ef unnt væri að rökstyðja guðstrú með einhverjum hætti þá væri ekki um trú að ræða. Rökstudd guðstrú er ekki til! Af þeim ástæðum átta ég mig ekki á málflutningi Dawkins hér og ítreka þá skoðun mína að ég tel Dawkins byggja málflutning sinn á afar takmörkuðum skilningi á trú á grundvelli hvers hann alhæfir með ósanngjörnum hætti.

Í fullyrðingum Dawkins um guðstrú er fólgið það viðhorf að átrúnaður eigi að einskorðast við það sem sanna má með röklegum hætti og þess vegna eigi fólk ekki að leggja trúnað á annað en það sem styðja má með aðferðum vísinda. Ekki er ekki hægt að fullyrða með þessum hætti nema maður telji að vísindaleg þekking sé hið eina áreiðanlega form þekkingar. Að þessu leyti grundvallar Dawkins viðhorf sitt til lífsins (það sem á ensku kallast system of belief) í trú á, eða í trausti til, þeirrar heimspekistefnu sem kölluð er pósitívismi. Pósitívismi er vísindaleg hugmyndafræði sem heldur fram yfirburðum vísinda og vísindalegrar hugsunar sem einu gildu leiðinni til þekkingaröflunar. Það sem einkennir pósitívisma er það viðhorf að allir hlutir séu mælanlegir. Að því leyti eru náin tengsl á milli pósitívisma og smættarhyggju þar sem bæði fela í sér að hlut eða ferli af einum toga megi leiða af hlut eða ferli af öðrum toga; til dæmis að hugarástand (t.d. tilfinningar og trú) megi leiða af efnaskiptum í líkamanum. Nú er hægt að ganga út í öfgar með flest eins og við vitum, trú jafnt sem vísindahyggju. Ég hafna alls ekki vísindum né vísindalegri hugsun en ég geri athugasemdir við það grunnfærnislega viðhorf vísindalegrar hugsunar sem ég tel málflutning Dawkins bera vitni um, m.a. þar sem hann gerir lítið úr trú fólk á vísindalegum forsendum sem einfaldlega ganga ekki upp. Trúuðu fólki hefur verið legið á hálsi um að leggja þeim sem kenna sig við „trúleysi “ það í munn að þeir telji vísindin skýra allt. Ég er ekki að halda slíku fram. Ég geri einungis athugasemd við þann málflutning að vísindi – sem einmitt geta ekki skýrt allt – ógildi sjálfkrafa guðstrú. Slíka ályktun tel ég aðeins hægt að draga af takmörkuðum skilningi á „trú“ og eðli þess „að trúa“.

Óli Gneisti gerir það sem hann kallar „hlaðborðskristni“ einnig að umtalsefni og segir hann slíka „kristni“ fela í sér að fólk velji sér það sem því hugnast best úr Biblíunni og vitnisburði hennar út frá eigin hyggjuviti og þar af leiðandi sé Biblían í raun „tilgangslaus“. Þetta leggur hann að jöfnu við afstæðisbundna túlkun á Biblíunni – og bætir því við að Dawkins gagnrýni einmitt slíka túlkun – sem hann segir mig „prédika“ þegar ég ræði um sögulegan og gagnrýnin Biblíuskilning; en í honum er meðal annars fólgið að skilja boðskap Biblíunnar frá sögulega og menningarlega skilyrtri framsetningu þess boðskapar enda sé það viðurkennt að Biblían er mannsins verk til orðið á löngum tíma við ólíkar aðstæður í sögu mannsins og þurfi því túlkunar við og eigi ekki að taka bókstaflega í einu og öllu.

Mér virðist Óli Gneisti hrapa að ályktunum og skipa sér rökfræðilega í flokk með íhaldsömum bókstafstrúarmönnum og kunna því illa að ég sé ekki einn af þeim. Hann virðist vilja að hvert orð Biblíunnar sé gjörnýtt til jafns við önnur sem er óneitanlega öfgafull afstaða. Óli Gneisti er í raun að segja að ef þú tekur þetta gilt eða trúir þessu úr Biblíunni þá verður þú að taka allt annað gilt eða trúa öllu öðru. Ætli honum finnist ekki slæmt að allt kristið fólk sé ekki af gerð bandarískra sjónvarpsprédikara? Ég á erfitt með að sjá annað en að Óli Gneisti mæli hér bókstafshyggju bót; eða fær Biblían tilgang á ný í hans huga ef trúað fólk gengur á eftir öllu sem í henni stendur?

Að greina ekki á milli innihalds og umbúnaðar Biblíunnar tel ég merki um öfgar og bókstafshyggju. Í þessu samhengi gerði ég sköpunarfrásögur Biblíunnar að umtalsefni í grein minni og lagði áherslu á að túlkun Biblíunnar er fólgin í að fanga hinn tímalausa og trúarlega boðskap á bak við annars sögulega skilyrtan umbúnað. Ég tel það ekki afstæðishyggju að meðtaka boðskap þeirra frásagna um upphaf heims og manns í og hjá Guði um leið og heimsmynd nútíma vísinda er réttilega viðurkennd enda er engin þverstæða fólgin í því í mínum huga. Auðvitað fallast ekki allir á hvaðeina sem stendur í Biblíunni og heiðarleg og ábyrg nálgun til Biblíunnar krefst þess að mínu mati. En það hefur ekkert með grundvöll kristinnar trúar að gera sem er orð og verk Guðs í Jesú Kristi og það er í ljósi hans sem innihald Biblíunnar ber að nálgast eins og ég hef sagt áður. Enda þótt Biblían, eðli sínu samkvæmt, beri t.d. víða vitni um samfélagslega hegðun og siði sem í dag þykja ótæk, m.a. kúgun kvenna og þrælahald, þá ógildir það eitt ekki kristna trú og boðskap hennar að við kjósum að taka ekki slíkan vitnisburð inn í kristna trúarhefð; enda má nefna að tiltekin dæmi eru félags– og menningarleg hegðun sem Jesús frá Nasaret barðist hart gegn sem og gegn þeirri óbilgjörnu bókstafstúlkun á boðum ritningarinnar (Gamla testamentinu) sem slík hegðun grundvallaðist á og var réttlætt út frá (sjá t.d. 2M 20.10; Mt 12.10-12; Mk 2.27). Þá efa ég einnig stórlega að einhverjum þætti það kristnu fólki til vegsauka ef það tæki allt slíkt bókstaflega upp úr Biblíunni og gerði það að sínu í orðum og háttum. Biblían er margþætt safn bóka sem skoða má í margvíslegu ljósi. En Biblían sem slík er ekki viðfang kristinnar trúar heldur Guð í Jesú Kristi. Tiltekið viðhorf til Biblíunnar er ekki mælikvarði á trú fólks eða réttmæti trúar þess. Við trúum ekki á Biblíuna sem geymir orð Guðs. Við trúum á orð Guðs sem er geymt í Biblíunni.

Þá ber að nefna hér í ljósi gagnrýni Óla Gneista að fólk getur að sjálfsögðu gert greinarmun á réttu og röngu án fulltingis Biblíunnar og ekki held ég öðru fram. Innan kristinnar trúarhefðar er ekki litið svo á að Biblían fari með óskeikult siðferðisvald yfir fólki. En þó að svo sé þá ber það vitni um afar takmarkaðan skilning á Biblíunni og kristinni trú og kristnu trúarlífi að halda því fram að Biblían sé þá til einskis annars nýt. Í kristinni trúarhefð hefur ætíð falist ólík túlkun á og ólík viðhorf til Biblíunnar á hverjum tíma en sá boðskapur sem er túlkaður er ævinlega einn og hinn sami. Rétt eins og vísindi hafa þróast í gegnum söguna með auknum skilningi mannsins á sjálfum sér og heiminum þannig hefur og kristin trúarhefð og viðhorf til Biblíunnar og guðfræði almennt einnig breyst í sögunni. En það hefur hins vegar ekki breytt í neinu grundvelli kristinnar trúar.

Í grein sinni vænir Óli Gneisti mig um að gera Dawkins upp skoðanir þar sem ég held því fram að mati Óla Gneista að Dawkins tali gegn trúfræðslu barna. Ég hélt engu slíku fram heldur gagnrýndi aðeins það sem Dawkins sjálfur lét hafa eftir sér, m.a. það að trúarleg fræðsla jafnist á við níðingshátt og andlegt ofbeldi gagnvart börnum og að jafnframt sé það sorglegt að ala börn á þeirri ranghugmynd að trú og trúarbrögð geti nokkurn tíma jafnast á við mikilfengleika vísinda og vísindalegrar hugsunar; raunheimurinn sé undraverður staður sem hafi upp á allt að bjóða og því þurfi fólk ekki á ímynduðum vini í skýjunum að halda. Í ljósi þessa gerði ég þá sanngjörnu athugasemd að ekki er hægt að alhæfa um barnauppeldi almennt út frá hinum trúarlega þætti og sér í lagi ekki í ljósi þess skilnings sem Dawkins hefur á trú. Ég er sammála Óla Gneista um að gera greinarmun á „trúarlegri boðun“ annars vegar og „trúarlegri fræðslu“ hins vegar. Óli Gneisti segir Dawkins jákvæðan í garð trúarlegrar fræðslu en neikvæðan í garð trúarlegrar boðunar. Ég gat þó ekki séð í viðtalinu að Dawkins gerði slíkan greinarmun. Fyrst og fremst alhæfði hann um trú á grundvelli öfgakenndra birtingarmynda hennar. En hvort heldur sem er þá spyr ég sjálfan mig í ljósi orða Dawkins um börn og trú í hverju slík trúarleg fræðsla ætti að vera fólgin. Dawkins sagði beinum orðum að hann „kenndi í brjósti um“ trúað fólk vegna fávísi þess, þ.e. það fólk sem telur sig þurfa á Guði að halda, og ennfremur að „bæta þyrfti gæði menntunar í ljósi þess“. Ekki veit ég hvernig trúfræðsla í jákvæðri merkingu fellur að slíku markmiði. Mér dettur helst í hug að trúfræðsla að hætti Dawkins hefði fyrst og fremst forvarnargildi, þ.e. að forða fólki frá helsi fáfræði og hugsanaleysis.

Í lok greinar sinnar sakar Óli Gneisti mig um að afneita trúleysi Dawkins enda telur Óli Gneisti að ég haldi því fram að „traust á aðferðir vísinda sé [. . .] svipað því að treysta (eða trúa) á ósýnilegan Guð.“ Þetta er algjörlega rangur skilningur hjá Óla Gneista. Ég hafna í vissri merkingu trúleysi enda hefur orðið trúleysi harla litla merkingu í mínum huga og á ég erfitt með að viðurkenna það sem slíkt. En ég hafna með engum hætti guðleysi Dawkins né legg að jöfnu það sem ofangreind tilvitnum ýjar að. Rangtúlkun Óla Gneista á orðum mínum leiðir af ólíkum skilningi okkar á því sem kallað er „trúleysi“ og hugtakinu „guðleysi“ en ólíkt mér álítur Óli Gneisti að um samheiti sé að ræða. Fyrir mér er svokallað trúleysi ekki hið sama og guðleysi (e. atheism). Trúleysi er jafnan þýðing enska orðsins agnosticism sem væri þó miklu betur þýtt með íslenska orðinu efahyggja. Það var breski líffræðingurinn Thomas Huxley (1825–1895) sem setti saman orðið agnostic (enska orðið gnostic er dregið af gríska orðinu gnosis sem merkir „þekking“ og er það sett hér með neikvæðu forskeyti). Huxley var eindreginn fylgjandi þróunarkenningarinnar sem þá hafði nýlega verið sett fram af Charles Darwin. Huxley var hins vegar ekki tilbúinn til þess að kasta kristinni trú og kristnum trúarlærdómum algjörlega fyrir róða enda þótt samtíma framfarir í vísindum, þ.m.t. þróunarkenningin, kölluðu á trúarlegt endurmat í hans huga. Í huga Huxleys tjáði agnostic þó ekki afdráttarlaust guðleysi né það sem sumir kalla trúleysi heldur lýsti miklu fremur þeim, m.a. honum sjálfum, sem töldu að spurningin um tilvist Guðs væri ekki á færi manns að svara. Orðið agnostic lýsir skoðunum þess sem hvorki játar né neitar, þ.e. afstöðu þess sem hefur ekki ástæðu (eða rök) til að trúa einhverju en hefur heldur ekki sannanir gegn slíkri trú. Þá er trúaður maður er ekki laus við efahyggju í lífi sínu eins og ég fjallaði um í fyrri grein minni.

Við þetta má bæta að í pistli sínum Hvað er trúleysi (www.vantru.is/2004/12/13/00.40/) gagnrýnir Óli Gneisti þá trúmenn sem halda því fram að „trúleysingjar noti [trúleysi] sem samheiti yfir guðleysi“ og segir að svo sé ekki. Í pistli sínum sem og í svargrein sinni í Morgunblaðinu skilgreinir Óli Gneisti trúleysi þannig að það sé fólgið í því að hafna öllum „yfirnáttúrulegum fyrirbrigðum“ sem og öllum „hindurvitnum“. Í svargrein sinni í Morgunblaðinu bætir hann því ennfremur við að honum þyki líklegt að Dawkins skilgreini trúleysi á sama hátt og hann. Sem dæmi um yfirnáttúruleg fyrirbrigði nefnir Óli Gneisti t.d. „guð (Guð/guði/goð/gyðjur), álfa, jólasveina og bleika ósýnilega einhyrninga“. Samkvæmt skilgreiningu Óla Gneista hafnar trúleysingi sem sagt Guði eða trúnni á Guð (af því að Guð er yfirnáttúrulegt fyrirbæri). Það má heita undarlegt að Óli Gneisti neiti því að nota trúleysi og guðleysi í sömu merkingu því hér hefur hann einmitt gefið okkur skilgreiningu guðleysis (e. atheism), sem er einmitt að hafna trúnni á Guð eða guði, andstætt því að játa trú á Guð eða guði (e. theism). Með öðrum orðum er guðleysi fólgið í skilgreiningu trúleysis. Óli Gneisti fylgir þessu eftir með því að fullyrða að „[a]llir trúleysingjar eru guðleysingjar en það eru ekki allir guðleysingjar trúleysingjar“. Það eru þá til guðleysingjar sem ekki eru trúleysingjar að mati Óla Gneista! Það eru með öðrum orðum til einstaklingar sem hafna trúnni á „guð (Guð/guði/goð/gyðjur)“ en hafna samt ekki „yfirnáttúrulegum fyrirbærum“ sem Óli Gneisti er þó búinn að skilgreina að „guð (Guð/guði/goð/gyðjur)“ sé. Eitthvað virðist rökfræðin bogin hér hjá Óla Gneista. En hvernig sem því líður þá fæ ég ekki séð að hann geri skýran mun á því sem hann kallar „trúleysi“ og „guðleysi“, þvert á móti.

Merking enska orðsins atheism er ekki trúleysi enda þótt það sé oft þýtt sem svo. Orðið atheism er dregið af gríska orðinu theos sem þýðir Guð og með neikvæðu forskeyti er merking þess að trúa ekki á Guð eða hafna trúnni á Guð og þannig er það réttilega þýtt sem „guðleysi“. Með orðinu atheism er því tiltekinni trú hafnað eða tiltekninni tegund trúar – guðstrú – ekki trú yfirleitt eða trú annarrar tegundar. Þess vegna tel ég rangt að nota orðið trúleysi í sömu andrá og guðleysi. Þegar það er gert er einfaldlega fyrirframgefinn skilningur á „trú“ ranglega heimfærður á hugtakið atheism eða sá skilningur að trú geti ekki falist í öðru en trú á „yfirnáttúruleg fyrirbrigði“.

Ég er hins vegar fyllilega sammála Óla Gneista þegar hann segir í sama pistli að „til að skilgreina trúleysi þarf fyrst að skilgreina trú“. Með þessum orðum hefur Óli Gneisti gert grein fyrir því hvað skilur okkur að í þessari umræðu fyrst og fremst. Við göngum út frá ólíkri skilgreiningu og höfum þar af leiðandi ólíkan skilning á trú. Til þess að skilgreina trú (og þar með trúleysi) finnst Óla Gneista „gott að leita í Biblíuna“. Það er skemmtilegt í ljósi þeirrar gagnrýni Óla Gneista á trúað fólk að það velji sér úr Biblíunni aðeins það sem gott er og þægilegt sem sé fráleit notkun á Biblíunni að hans mati og grafi undan henni allt notagildi. Auðvitað er Óli Gneisti ekki kristinn maður eða trúaður í þeim skilningi og þarf ekki að hafa áhyggjur af því hvernig hann umgengst Biblíuna en hún er greinilega ekki jafn „tilgangslaus“ og ónothæf og hann heldur fram, að minnsta kosti ekki fyrir hann.

Óli Gneisti vitnar í framhaldinu til eftirfarandi orða Hebreabréfsins: „Trúin er fullvissa um það, sem menn vona, sannfæring um þá hluti, sem eigi er auðið að sjá“ til stuðnings þeirri fullyrðingu sinni að „[t]rú gengur gegn skilningarvitunum og rökum“. Hér vísar Óli Gneisti í trú í samhenginu trú á „yfirnáttúruleg fyrirbrigði“. Ég er sammála því að guðstrú gangi þvert á mannlega rökhyggju í þeim skilningi sem ég hef greint frá hér að ofan. En í ljósi þess hvernig ég skilgreini trú almennt þá er ég ekki sammála þessari fullyrðingu. Hægt væri að fjalla í löngu máli um merkingu þessa ritningavers úr Hebreabréfinu og gæti það komið að notum í þessari umræðu. Hins vegar vil ég aðeins benda á að þar segir ekki aðeins að trú sé sannfæring um þá hluti sem eigi er auðið að sjá; trú er einnig fullvissa um það sem menn vona!

Þegar ég ræði um trú þá geri ég það í ljósi þess hvernig ég skil trú og hvernig ég nálgast þann veruleika sem trú felur í sér. Að sjálfsögðu eru til margar skilgreiningar á trú og fólk skynjar trú með mismunandi hætti. Í mínum huga er trú hið sama og að treysta; trú er að leggja traust sitt á eitthvað og láta sig það varða með ýtrustum hætti. Trú tel ég vera það sem ákvarðar með hvaða hætti við sjáum lífið og tilveruna og hvernig við lifum lífinu og hvaða skoðanir móta líf okkar; trú er það sem ljær lífi hins trúaða merkingu og innihald. Þannig hefur trú grundvallandi og mótandi áhrif á fólk. Fyrir mér snýst trú ekki eingöngu um „yfirnáttúruleg fyrirbrigði“. Ég tel alla trúaða í merkingu þess að bera traust til einhvers sem hefur skilgreinandi áhrif á viðkomandi og afleiðingar fyrir líf hans, orð hans, hugsanir og breytni. Í þessum skilningi gæti ég kallað ákafan kommúnista guðleysingja ef svo ber undir en ég mundi ekki viðurkenna hann sem trúleysingja. Hitt er annað mál að það er mjög misjafnt í hverju sú trú felst, að hverju hún beinist og með hvaða hætti hún kemur fram í lífi hins trúaða. Kristinn maður er sá sem leggur traust sitt á Jesú Krist, orð hans og verk, og lifir eftir fremsta megni í ljósi boðskapar hans. En innihald trúarinnar eða viðfang hins auðsýnda trausts getur verið eitthvað allt annað og fólk getur lagt traust sitt á æði margt og hagað lífi sínu, orðum og gjörðum í ljósi þess; vísindi eru að mínu mati eitt dæmi. Þegar ég segi þetta á ég ekki aðeins við „traust á aðferðir vísinda“ eins og kom vel fram í fyrri grein minni; enda er ég viss um að vísindi hafi meiri þýðingu en svo í huga Dawkins og þeirra sem hugsa eins og hann. Ætla má að vísindin móti ekki aðeins heimsmynd Dawkins heldur og mannskilning hans og ráða því miklu um viðhorf hans til lífsins og tilverunnar; ég hygg að þau segja með öðrum orðum ansi margt um það sem skilgreinir persónu hans og hugsun.

Þegar trúarhugtakið er annars vegar þá er ég óneitanlega undir áhrifum frá kristna tilvistarheimspekingnum Paul Tillich (1886–1965). Tillich skilgreinir trú með þeim hætti að trú sé að láta sig eitthvað varða eða vera umhugað um eitthvað með ýtrustum hætti. Að hans mati felur trú í sér grundvöll (e. essence) veru (e. being) okkar. Það sem við látum okkur varða með ýtrustum hætti er það sem ákvarðar veru okkar eða ekki-veru okkar (e. non-being), þ.e. tilvist okkar eða ekki-tilvist. Hér er Tillich ekki að tala um efnislega tilvist okkar heldur tilvist okkar í ljósi þess hvað það er sem ákvarðar uppbyggingu, tilgang, markmið og raunveruleika tilvistar okkar. Svarið við spurningunni „Hvað skiptir þig mestu máli?“ eða „Eftir hverju sækist þú framar öðru?“ væri vísbending um það sem þú lætur þig varða með ýtrustum hætti. Og fólk lætur sig ýmislegt varða með ýtrustum hætti, t.d. þjóðerni sitt, persónulega velgengni, trúarbrögð, vísindi o.fl. Að láta sig eitthvað varða með ýtrustum hætti var í huga Tillich óhlutstæð þýðing á hinu mikla boðorði: „Drottinn, Guð vor, hann einn er Drottinn. Og þú skalt elska Drottin, Guð þinn, af öllu hjarta þínu, allri sálu þinni, öllum huga þínum og öllum mætti þínum.“ Skilgreining Tillich á trú er af heimspekilegum toga og víðfeðm. Það er ekki um að ræða skilgreiningu á kristinni trú eða guðstrú. Um er að ræða skilgreiningu á trúarhugtakinu almennt og eðli trúarinnar má ráða af innihaldi hennar. Að sjálfsögðu er Tillich ekki hafin yfir gagnrýni frekar en aðrir enda hefur skilgreining hans verið gagnrýnd. Það gerir öllum gott, sem vilja ræða þessi, að leggja sig eftir sem víðtækustum skilningi á trúarhugtakinu. Og það er mikill hæfileiki og gjöf að kunna að setja sig í spor viðmælanda síns. Allt trúað fólk hefur gott af því sem og allt fólk sem kennir sig við trúleysi.

Það kann vel að vera að Dawkins skilgreini trúleysi sem vantrú á „yfirnáttúruleg fyrirbrigði“ eins og Óli Gneisti gerir. Ég geri engar athugasemdir við það. (Hins vegar ber að nefna hér þá staðreynd að trúarbrögð grundvallast ekki í öllum tilvikum á trú á yfirnáttúrulegan veruleika). Ég geri fyrst og fremst athugasemdir við skilgreiningu Dawkins á trú, og þ.m.t. guðstrú, og þann málflutning sem af henni leiðir. En það er ekki rétt hjá Óla Gneista að ég reyni að gera lítið úr Dawkins með því að hengja utan á hann guðstrú í einhverjum skilningi. Ég er heldur ekki að væna Óla Gneista sjálfan um guðstrú né nokkurn annan sem deilir skoðunum Dawkins enda væri það rangt og máli mínu ekki til framdráttar.

Óli Gneisti hefur sagt að „sönnunarbyrðin [sé] augljóslega á þeim sem heldur því fram að raunveruleikinn sé öðruvísi en hann virðist vera“ og hefur sakað trúað fólk um að reyna að færa sönnunarbyrðina yfir á trúlausa. Að mati Óla Gneista hlýt ég að skipa mér í hóp þeirra sem svo reyna. Hins vegar má ljóst vera að ég tel ekki um neina sönnunarbyrði að ræða í þessu samhengi, hvorki af minni hálfu né Óla Gneista. Trú, þ.e. guðstrú, verður ekki sönnuð. Guðstrú verður aðeins játuð og iðkuð og lifuð í orði og verki. Það má e.t.v. draga ályktanir um trú fólks í ljósi þess hvernig það gengur fram í orði og verki. En viðfang trúarinnar, í merkingunni guðstrú, verður ekki sannað. En óháð því er ég ekki að reyna að sanna fyrir Óla Gneista réttmæti kristinnar trúar eða guðstrúar yfirleitt. Ég er ekki heldur að reyna að sannfæra hann um réttmæti þess skilnings sem ég hef á trúarhugtakinu eða nokkru öðru. Ég er eingöngu að taka þátt í gagnrýnni umræðu og lýsa yfir túlkun minni og skoðunum mínum til þess sem um er rætt. Ég vona að Óli Gneisti líti ekki á umræðuna sem vettvang til annars né túlki skrif mín í öðru ljósi. Grundvöllur umræðunnar liggur ekki í tilraunum til þess að reyna að sannfæra aðra um réttmæti skoðana okkar heldur fyrst og fremst í því að ávinna okkur það umburðarlyndi að geta mætt fólki eins og það er þrátt fyrir ólíkar skoðanir og virt alla að verðleikum. Til þess að umræðan skili okkur áleiðis að því marki verður að minnsta kosti að forðast rangar og ósanngjarnar alhæfingar og gildishlaðna og persónulega gagnrýni á fólk.

Hins vegar segir Óli Gneisti að „þeir sem ætla í einhvern orðaleik til að losna við trúleysið eru einfaldlega að dæma sjálfa sig frá þátttöku í umræðunni“. Það er lítið umburðarlyndi fólgið í þessum orðum og þykir mér miður að lesa þau. Óli Gneisti verður að þola það að skoðanir eru skiptar en vera um leið tilbúinn að taka þátt í umræðu sem hverfist í kringum ólík viðhorf og ólíkar túlkanir. Það getur enginn leyft sér að fella úrskurði eða haldið að hann geti átt síðasta orðið í þessum efnum eða öðrum. Hvorki ég né aðrir geta gert það.

Ég er ekki að reyna að slá um mig né snúa út úr með einhverri mælsku eða orðskrúð án tillits til aðalatriða þessarar umræðu. Markmið mitt er ekki að „skilgreina trúleysi út úr myndinni“ eins og Óli Gneisti heldur fram. Ég geri mér grein fyrir því að það sem Óli Gneisti kallar trúleysi er afdrífaríkur þáttur í hans sjálfsmynd. Ég er ekki að reyna að taka það af honum. Markmið mitt er einfaldlega að taka þátt í mikilvægri og áhugaverðri umræðu. Það sem ég kalla trú er með sama hætti afdrífaríkur þáttur minnar sjálfsmyndar og grundvallandi fyrir sjálfsskilning minn. Ég lít ekki svo á að Óli Gneisti sé að reyna að taka það frá mér. Ég og Óli Gneisti erum einfaldlega ósammála um grundvallaratriði í þessari umræðu og sjónarhorn okkar er ólíkt. Ég held að við ættum samt að geta skilið hvor annan enda þótt við séum ósammála. Ef við sýnum það umburðarlyndi og þann skilning að vera sammála um það að vera ósammála er ég viss um að við getum lært margt hvor af öðrum og að þetta samtal geti verið uppbyggilegt.

Umræðu um trú og vísindi tel ég mikilsverða og mikilvæga og af þeim sökum vil ég taka þátt í þeirri umræðu og láta að mér kveða. Fyrir utan almennan áhuga á merkilegu viðfangsefni fyrir margar sakir þá er alveg ljóst að þessi umræða veltir oft á undan sér afar andkristnum og andkirkjulegum áróðri, misjafnlega marktækum en því miður oftar en ekki fordómafullum; og einnig af þeim sökum fæ ég ekki orða bundist. Og þótt ég reyni að vera eins málefnalegur og mér framast er unnt þá er alveg ljóst að ég tek þátt í umræðunni út frá mínum eigin sjónarhóli og á mínum forsendum. Þegar ég tjái mig til dæmis um trú þá geri ég það í ljósi þess hvernig ég skil og nálgast trú og upplifi hana sjálfur – í senn persónulega og fræðilega. Hitt er annað mál að ég og Óli Gneisti höfum ólíkan skilning á trúarhugtakinu eins og fram hefur komið. Fyrir mér felur hugtakið „trú“ og sá veruleiki sem fólginn er í því ekki endilega í sér „guðstrú“ og þannig geri ég greinarmun á trú sem mannlegri tilfinningu og skynjun og því að hverju sú tilfinning og skynjun beinist og með hvaða hætti hún kemur fram í lífi manns. Kristinn maður er trúaður einstaklingur en trúaður einstaklingur þarf ekki að vera kristinn maður – eða almennt guðstrúar – vegna þess að trú er ekki viðurkenning einhvers án sannanna heldur traust til þess án skilyrða.

Að síðustu gagnrýnir Óli Gneisti lokaorð greinar minnar er ég segi að „ég réttlæti ekki trú mína heldur réttlætir trú mín mig“. Óli Gneisti segir að orð sín og gjörðir þurfi að réttlæta sig. Það er gott að vita það og ég tek undir orð hans því að ég vil líka að orð mín og gjörðir beri mér gott vitni og réttlæti persónu mína. Það sem skilur okkur hins vegar að er að ég reyni að móta orð mín og breytni mína í ljósi trúar minnar á Jesú Krist. Það gerir mig þó ekki betri eða verri mann en Óla Gneista heldur aðeins ólíkan honum. Vonandi getum við sæst á það á grundvelli gagnkvæmrar virðingar og umburðarlyndis og lært hvor af öðrum. Við ættum báðir eftir sem áður að geta orðið lífinu gagnlegir og gengið fram af kærleika gagnvart mönnum og dýrum og heimi, hvor okkar með sínum hætti og á sínum forsendum. Í þessum anda vil ég velja mér önnur lokaorð núna en skyld þeim úr fyrri grein minni er ég vitna í ágætan prest sem sagði: „Ég á ekki sannleikann en ég vil að sannleikurinn eigi mig.“ Undir það tek ég fyllilega.

Um höfundinn



30 viðbrögð við “Enn um trú og vísindi og prófessor Dawkins”

  1. Matti skrifar:

    Í grein sinni gerir Óli Gneisti athugasemdir við fáein atriði í grein minni með nokkuð stóryrtum hætti og vænir mig m.a. um að ýkja og oftúlka orð Dawkins. Þó að mér sé það sárt að umræða sem mér er annt um fari að snúast um persónur fremur en málefni þá finnst mér rétt að svara Óla Gneista hér.

    Hvað í ósköpunum á þetta að þíða? Hvað er “stóryrt” í og hvað í henni snýst um persónur frekar en málefni?

    Nei, hér sé ég ekki betur en að presturinn noti gamla og ódýra rökræðubrellu, semsagt að gera andstæðingnum upp ofsa og ruddaskap þó hann sé hvergi að finna. Þetta er afar lélegt að mínu hógværa mati.

    Hitler og flestir nasistar voru guðleysingjar og andsnúnir kristindómi og grundvölluðu þeir antísemitisma sinn fyrst og fremst á ofstækis- og hatursfullri kynþáttahyggju sem á rót sína að rekja til margra þátta sem ekki er unnt að rekja hér

    Æi, ertu viss um að það sé gæfulegt fyrir þig að skoða þetta nánar?

    My feelings as a Christian points me to my Lord and Savior as a fighter. It points me to the man who once in loneliness, surrounded only by a few followers, recognized these Jews for what they were and summoned men to fight against them and who, God’s truth! was greatest not as a sufferer but as a fighter. In boundless love as a Christian and as a man I read through the passage which tells us how the Lord at last rose in His might and seized the scourge to drive out of the Temple the brood of vipers and adders. How terrific was His fight for the world against the Jewish poison. To-day, after two thousand years, with deepest emotion I recognize more profoundly than ever before in the fact that it was for this that He had to shed His blood upon the Cross. As a Christian I have no duty to allow myself to be cheated, but I have the duty to be a fighter for truth and justice…. And if there is anything which could demonstrate that we are acting rightly it is the distress that daily grows. For as a Christian I have also a duty to my own people…. When I go out in the morning and see these men standing in their queues and look into their pinched faces, then I believe I would be no Christian, but a very devil if I felt no pity for them, if I did not, as did our Lord two thousand years ago, turn against those by whom to-day this poor people is plundered and exploited.

    Ég spyr mig hvort að efahyggjumaðurinn Dawkins sé orðinn að óskeikulum spámanni í huga Óla Gneista?

    Hvað á þetta að þýða? Óli var að benda á að þú gagnrýnir Dawkins þegar Dawkins segir nákvæmlega það sama og þú í þessu ákveðna tilviki.

    Mér virðist Óli Gneisti hrapa að ályktunum og skipa sér rökfræðilega í flokk með íhaldsömum bókstafstrúarmönnum og kunna því illa að ég sé ekki einn af þeim. Hann virðist vilja að hvert orð Biblíunnar sé gjörnýtt til jafns við önnur sem er óneitanlega öfgafull afstaða.

    Ef þú notar skynsemi þína til að velja það úr Biblíunni sem þú svo styðst við segir það sig sjálft að það er ekki Biblían sjálf sem er grunnurinn heldur skynsemin sem þú notar til að velja úr henni. Til hvers að styðjast við bók sem er stútfull af siðleysi og hrottaskap þegar aðferðin blasir við, sama aðferð og þú notar til að vinsa hrottaskapinn burt úr bókinni “góðu”. Enginn ætlast til að þjóðkirkjuprestar gerist bókstarfstrúar en það er vissulega furðulegt að sjá þá styðjast við bók sem þeir ritskoða sí og æ.

  2. Birgir Baldursson skrifar:

    Kristin hefð sprettur af kristinni trú.

  3. Gunnar Jóhannesson skrifar:

    Heill og sæll Matti

    Þakka þér fyrir innlegg þitt í umræðuna! Ég vil aðeins koma á framfæri eftirfarandi leiðréttingu á máli mínu hvað snertir Hitler og guðleysi, sem þú m.a. gerir réttilega að umtalsefni í gagnrýni þinni. Það voru fljótfær mistök af minni hálfu og gegn betri vitund að segja Hitler guðleysingja. Það var ekki það sem ég vildi sagt hafa og ég hef beðið vefstjóra þjóðkirkjunnar og morgunblaðsins að gera viðeigandi breytingu á setningunni þar sem það kemur fram. Að segja Hitler guðleysingja felur í sér umdeilda fullyrðingu sem ekki verður sönnuð, enda ýmislegt sem bendir til hins gagnstæða. Jafnframt getur slík fullyrðing falið í sér fordóma gegn guðleysingjum. Hins vegar var Hitler og flestir nasistar sannarlega andsnúnir kristindómi og margir nasistar voru vissulega guðleysingjar og það var það sem ég vildi hafa sagt. Þó ber að taka fram að einnig voru til nasistar sem ekki voru guðleysingjar.

    Af þeim sem lögðu hönd á plóginn við framkvæmd helfararinnar, með beinum eða óbeinum hætti, var margt kristið fólk, það er alveg ljóst; enda þarf kristin trúarhefð að horfast í augu við sinn þátt hvað andúð í garð gyðinga snertir og hreint og beint gyðingahatur eins og ég tala um í grein minni. Það hefur ekkert með kristna trú að gera samt sem áður. Enda þótt að Hitler hafi að líkindum ekki verið hreinn og beinn guðleysingi er margt á huldu um trúarlegar skoðanir hans og sannfæringu. En eitt er víst að hann var andsnúinn kristindómi og það er hæpið að kenna þann Guð sem Hitler kann mögulega að hafa játað trú á við Guð kristinnar trúar.

    Hitler aðhylltist sína sérstöku rasísku útgáfu kristinnar trúar; hann afneitaði m.a. hjálpræðisdauða Jesú Krists og sá Jesú fyrst og fremst í líkingu hins aríska ofurmennis og stríðsmanns sem kom til að losa heiminn við gyðinga, eins og tilvitnun þín í ræðu Hitlers sýnir. Hitler flutti þessa ræðu þann 12. apríl 1922 og ber hún vitni um mjög áróðurskennda og bjagaða túlkun og skilning á kristinni trú. Hitler áleit sig vera sendan af Guði til þess að ljúka því sem Jesú mistókst, nefnilega að losa heiminn við gyðinga. Samkvæmt hinni rasísku túlkun á kristinni trú kom Jesús fyrst og fremst til þess að berjast gegn gyðingum og var krossfestur vegna þess.

    Að mati Hitler var vilji Guðs mjög skýr í þessa átt og hann túlkaði persónu Jesú og boðskap hans í því ljósi. Upphafsorðin sýna þetta glöggt: “Ég segi: mín kristna tilfinning segir mér að Drottinn minn og frelsari er stríðsmaður. Það leiðir mér fyrir sjónir manninn, sem einmana og án mikils fylgis, gerði sér grein fyrir hvað þeir [gyðingar] voru og blés til orrustu gegn þeim; maður sem fyrir Guðs vilja var ekki líðandi heldur fyrst og síðast stríðandi.” (Bracelen Flood, Charles, 1989: Hitler: The Path to Power. Boston, Houghton Mifflin Company, s. 261-262.).

    Margt af því sem Hitler sagði opinberlega um kristna trú og sína eigin trúarsannfæringu er á skjön við það sem hann sagði í fárra manna hópi og eins því sem nánustu samstarfsmenn hans hafa eftir honum sem ber vitni um mjög andkristna sannfæringu og bjagaða mynd af kristindómi og kristinni trú; enda afar varhugavert að taka opinberar ræður Hitler sem vitnisburð um hans eigin sannfæringu því áróðurshlutverk þeirra var algjört. Margt af því sem Hitler sagði um kristna trú opinerlega og var jákvætt var dulinn áróður enda sá Hitler kirkjuna sem leið til þess að efla og útbreiða rasíska hugmyndafræði sína og til þess að efla völd sín í Þýskalandi og efla framgang nasískra hugsjóna. Nefna má þessa hendingu úr Mein Kampf í þessu samhengi: “Ég trúi því í dag að ég breyti samkvæmt vilja hins almáttuga skapara: með því að berjast gegn gyðingunum þá berst ég fyrir því sem Drottinn vill.” (Adolf Hitler: Mein Kampf. Ralph Mannheim ritstj., New York, Mariner Books, 1999, s. 65.)

    Eins má nefna til eftirfarandi: Við verðum að berjast til að tryggja tilvist og framgang þjóðar okkar og kynþáttar, viðurværi barna okkar og hreinleika blóðs okkar, og frelsi og sjálfstæði föðurlandsins, svo að þjóð okkar geti fullnægt því verki sem skapari heimsins hefur fengið henni.” (Ibid, s. 214.) Óopinber ummæli Hitlers um kristni tala einnig sínu máli. Albert Speer, Jósef Goebbels og Martin Borman, nánir samstarfsmenn Hitler bera vitni um mjög neikvæð ummæli. Þannig skrifar Goebbels í dagbók sína 1939: “Foringinn er afar trúaður en mjög andsnúin kristni. Hann álítur kristni sem einkenni hnignunar.” Speer sagði ennfremur: “Það hefur verið ógæfa okkar að hafa ekki trúarbrögð Japana, sem líta á það sem mestu dyggð að leggja sig í sölurnar fyrir föðurlandið. Múhameðstrú hefði samræmst okkur mun betur en kristin trú. Hvers vegna þurfti það að vera hin lítilmótlega kristna trú með alla sína auðmýkt?” (sjá http://en.wikipedia.org/wiki/Adolf_Hitler#Hitler.27s_religious_beliefs).

    Hin “viðurkennda” opinbera kirkja (Deutsche Christen) í Þýskalandi á tímum nasista var mjög hliðholl nasískri hugmyndafræði enda var Hitler ekki lengi að losa sig við alla þá úr stétt presta sem andmæltu honum og neituðu að sverja honum hollustu. Þeir prestar sem andmæltu Hitler úr prédikunarstól voru handteknir og þoldu vist í fanga- og/eða útrýmingabúðum. Á meðal þeirra þekktari má nefna prestana Martin Niemöller og Diedrich Bonhoeffer (sem var líflátinn 1945 eftir að hafa verið handtekin fyrir að taka þátt í tilræðinu við Hitler árið 1944). Þá má einnig nefna hinn öfluga danska prédikara Kaj Munk sem var skotin af Gestapo í ársbyrjun 1944 vegna andstöðu sinnar við nasista.

    Margir prestar og guðfræðingar í Þýskalandi fóru huldu höfði eða flúðu land. Úr þeim hópi komu stofendur Játningakirkjunnar, neðanjarðarkirkju burtrækra þýskra presta, sem börðust gegn Hitler og héldu uppi þeirri kristnu trú sem Hitler vildi feiga. Þegar horft er til þeirra hroðalegu glæpa sem framdir voru af nasistastjórn Hitlers í ljósi kærleiksboðskapar Jesú Krists þá gæti maður auðveldlega komist að þeirri niðurstöðu að hugmyndin um hinn kristna Hitler sé fáránleg.

    Vissulega var Hitler alinn upp í kaþólskum sið og mun víst aldrei hafa sagt sig frá kaþólsku kirkjunni. Hins vegar mun hann ekki hafa iðkað kristna trú með opinberum hætti og samstarfsmenn hans bera ekki vitni um að hann hafi gert slíkt einslega. Segja má að ef Hitler hafi sannarlega játað trú á Guð að kristnum skilningi þá hafi hann vikið frá þeirri trú löngu áður en hann var nafntogaður í Þýskalandi.

    Sú kristna trú og kirkja sem Hitler talaði um og jafnvel aðhylltist var löguð að og túlkuð í ljósi þeirrar öfgafullu kynþáttahyggju og antísemitisma sem Hitler sjálfur aðhylltist. Hann aðhylltist ekki kristna trú að hefðbundnum og játningabundnum skilningi.

    Það má víða lesa sér til um trúarlegar skoðanir Hitlers og viðhorf hans til kristni og kirkju. Góð byrjun væri að lesa eftirfarandi ævisögur Hitler sem eru á meðal þeirra bestu: Toland, John: Adolf Hitler: The Definitive Biography. Anchor, 1991. Kershaw, Ian: Hitler: 1889-1936 Hubris, W. W. Norton & Company, 2000. Kershaw, Ian: Hitler: 1936-1945: Nemesis, W. W. Norton & Company, 2001.

    Með kærum kveðjum
    Gunnar Jóhannesson

  4. Matti skrifar:

    Mér þykir stundum dálítið skemmtilegt að fylgjast með því þegar trúmenn rembast við að afkristna Hitler. Engu máli skiptir hvað Hitler sagði allt til dauðadags, hann skal hafa verið trúlaus.

    En ég verð að segja eins og er, mér þykir það afskaplega óeðlilegt að breyta greininni á þann hátt sem þið hafið gert hér og alveg út í hött ef Morgunblaðið breytir greininni á vefnum. Réttara væri að strika yfir þann texta sem þið breyttuð eða einfaldlega láta hann standa og taka þetta til baka í athugasemd.

    Gunnar gæti t.d. skrifað stutt lesendabréf til Morgunblaðsins þar sem hann tekur þessi orð sín til baka. N.b. hér er lykilorðið stutt því í þessu afskaplega langa svari Gunnars kemur afskaplega lítið fram sem máli skiptir.

    Einnig verð ég að segja að mér finnst það til skammar að athugasemdir skuli hér ekki fara í loftið fyrr en prestur hefur fengið nægan tíma til að skrifa alltof langt svar.

  5. Árni Svanur Daníelsson skrifar:

    Athugasemdir sem varða ritstjórnarstefnu okkar á trú.is og umsjón vefsins má senda á mig, á netfangið arni.svanur.danielsson hjá kirkjan.is. Þar skal ég glaður svara spurningum. Ég bið þátttakendur í umræðum að virða þetta og nýta ummælin ekki fyrir annað en umræður um efni pistlana.

    Ég vil jafnframt biðja ykkur að birta ekki langa kafla með tilvitnunum í texta á ensku. Það sama gildir um önnur tungumál. Þessi vefur er á íslensku. Betur fer á því að þýða kaflana eða endursegja þá. Jafnframt bið ég menn um að geta heimilda og ef um er að ræða texta sem er sóttur á vefsíðu þá er rétt að vísa í þá síðu, en ekki í vefinn almennt.

  6. Gunnar Jóhannesson skrifar:

    Sæll aftur Matti!
    Það kemur hvergi fram í máli mínu að Hitler hafi verið trúlaus. Hins vegar er það ljóst að trúarlegar skoðanir hans og sannfæring víkur svo frá hefðbundnum kristindómi að hann verður ekki kallaður kristinn í þeim skilningi og ég er ekki einn um þá skoðun.

    Þá veit ég ekki hvers vegna það ætti að þykja óeðlilegt að ég breyti orðum mínum þannig að það komi fram sem réttast er og geti um ástæður þess hér í athugasemd; enda um mistök að ræða í upphafi. Ef hægt er að færa slík mistök til betri vegar og leiðrétta þau er að sjálfsögðu best að gera það. Ég tel ofangreinda athugasemd mína skýra ástæður þessa fyllilega. Komi fram frekari athugasemdir vegna þessa mun ég fúslega benda á þennan vettvang umræðunnar þar sem ég hef gert grein fyrir þessu. Þetta er ekki veigamikil breyting og hún hefur ekki áhrif á mál mitt að neinu leyti. En rétt skal vera rétt.

    En látum þetta ekki afvegaleiða umræðuna og tefja okkur frá því sem meiru máli skiptir. Hvort Hitler var trúaður eða vantrúaður skiptir ekki máli í samhengi samtíma umræðu um trú og vísindi.

    Virðingarfyllst og með þökkum
    Gunnar Jóhannesson

  7. Matti skrifar:

    Það kemur hvergi fram í máli mínu að Hitler hafi verið trúlaus.

    Nei, ekki lengur :-)

    En Gunnar, þú svaraðir einungis þeim hluta athugasemdar minnar sem snerist um orð þín um Hitler og aðra nasista. Fleiri atriði komu fram í athugasemd minni og ítreka ég þau hér með.

  8. Lárus Viðar Lárusson skrifar:

    Það er alltaf athyglisverð umræða þegar rætt er um Hitler hverrar trúar hann var. Hitler hefur orðið nokkurskonar holdgervingur illskunar á okkar tímum og algengt er að grípa til ýmissa Hitlers og nasista-líkinga þegar mönnum liggur mikið niðri fyrir. Mín persónulega skoðun er sú að Hitler hafi sannarlega trúað á guð og Jesús. Þótt að mörgum kristnum manninum finnist verk hans tala öðru máli þá verður að hafa í huga að hann var einnig mjög veikur á geði. Líklega hefur hann talið sig vera í fullum guðlegum rétti þegar hann réðist gegn óvinum sínum, þó ég geti að sjálfsögðu aldrei sannað eitt né neitt í því.

    Mig langar aðeins að bæta við athugasemdum við þessa nýju grein, en hún er svo mikil að umfangi að ég get aðeins minnst á örfá atriði. Gunnar segir eftirfarandi um það að taka skilgreiningu á trú úr Biblíunni:

    Til þess að skilgreina trú (og þar með trúleysi) finnst Óla Gneista „gott að leita í Biblíuna“. Það er skemmtilegt í ljósi þeirrar gagnrýni Óla Gneista á trúað fólk að það velji sér úr Biblíunni aðeins það sem gott er og þægilegt sem sé fráleit notkun á Biblíunni að hans mati og grafi undan henni allt notagildi. Auðvitað er Óli Gneisti ekki kristinn maður eða trúaður í þeim skilningi og þarf ekki að hafa áhyggjur af því hvernig hann umgengst Biblíuna en hún er greinilega ekki jafn „tilgangslaus“ og ónothæf og hann heldur fram, að minnsta kosti ekki fyrir hann.

    Þrátt fyrir allt má finna ýmislegt jákvætt og margt sem menn geta tekið sér til fyrirmyndar í Biblíunni. Skárra væri það nú! En samt sem áður er sá hluti ekki fyrirferðarmikill í þessu mikla riti og hverfur í skuggann fyrir mörgu öðru misjöfnu sem þar kemur fram. (Til að vera heiðarlegur skal ég viðurkenna að ég hef ekki lesið Biblíuna spjaldanna á milli, býst við að bæta úr því á þessu ári.)

    Ég býst við því að hugsunin hjá Óla Gneista, þegar hann velur þessa skilgreiningu á trú úr Hebreabréfinu, að hún gæti nýst sem samræðugrundvöllur á milli kristinna og trúlausra þar sem hún er ágæt að mati margra trúlausra og er tekin beint úr trúarriti kristinna manna. Enn og aftur finnst mér Gunnar víkka út trúarhugtakið um of þegar hann bætir trausti þar saman við. Ég ber traust til ýmissa hluta þó ég trúi ekki á þá. Einnig er fullvissa eitthvað sem ég forðast að binda mig við enda erfitt að ná fullri vitneskju um hvað sem er í okkar hverfula heimi.

    Gunnar segir varðandi pósitívisma:

    Ég geri einungis athugasemd við þann málflutning að vísindi – sem einmitt geta ekki skýrt allt – ógildi sjálfkrafa guðstrú.

    Nú get ég aðeins talað fyrir sjálfan mig en ég held þó að þetta sé einföldun á því sem hér er rætt um. Ég held að flestir geri sér grein fyrir því að trúleysi sé frumspekileg afstaða til lífsins, rétt eins trúin er, og því er ekki hægt að hafna né rökstyðja hvort sem er á grundvelli náttúruvísinda. Hins vegar má hafa í huga að vísindin hafa gengið af bókstafstrú dauðri, þar sem engum rétt þenkjandi manni dettur í hug nú á dögum að taka t.d. sköpunarsögu Biblíunnar bókstaflega. Þetta held ég að flest öll þau sem starfa innan Þjóðkirkjunnar geti tekið undir.

    Einnig er hægt að segja að vísindin hafi grafið undan frjálslyndri trú, því það er óneitanlega erfitt að sjá hvaðan erfðasyndin hefur komið ef Adam og Eva í Eden voru einungis “ljóðrænar myndlíkingar”.

    Varðandi notkun á orðunum trúleysi og guðleysi þá tel ég þau lýsa tvenns konar afstöðu. Þeir sem eru trúlausir eru að sjálfsögðu án trúar á guði. Aftur á móti eru til fleiri gerðir af trú og trúarbrögðum en þau sem gera ráð fyrir einhverjum guðum. Sem dæmi má nefna taóisma. Einnig eru þeir sem aðhyllast ýmsa nýaldarspeki eins og stjörnuspeki og heilun ekki trúlausir að mínu mati þar sem þeir trúa á bábiljur.

  9. Gunnar Jóhannesson skrifar:

    Sæll aftur Matti

    Sumu mun ég svara, öðru ekki! Ég mun einskorða mál mitt eingöngu við það sem snertir þessa umræðu eins og efni hennar standa til. Annað mun ég ekki ræða.

    Í síðustu athugasemd minni sagði ég: “Það kemur hvergi fram í máli mínu að Hitler hafi verið trúlaus.” Þú svarar: “Nei, ekki lengur.”

    Ég endurtek að það kom hvergi fram né kemur það nokkurs staðar fram í máli mínu að Hitler hafi verið trúlaus. Þetta ætti þér að vera ljóst Matti, eins og tilvitnun þín í mig að ofan sýnir. Þú vitnar í eftirfarandi orð mín:

    “Hitler og flestir nasistar voru guðleysingjar og andsnúnir kristindómi og grundvölluðu þeir antísemitisma sinn fyrst og fremst á ofstækis- og hatursfullri kynþáttahyggju sem á rót sína að rekja til margra þátta sem ekki er unnt að rekja hér.”

    Þarna kemur orðið trúleysi ekki fyrir né neitt sem ýjar að því. Eins og þér ætti að vera ljóst þá geri ég greinarmun á guðleysi og trúleysi. Þá hefði það verið kjánalegt af mér að segja nokkurn trúlausan í ljósi þess hvernig ég fjalla um trúleysi í grein minni. En nú hef ég leiðrétt mál mitt og það kemur nú réttilega hvergi fram að Hitler hafi verið guðleysingi. ALDREI kom það fram að Hitler væri trúleysingi!

    Virðingarfyllst
    Gunnar Jóhannesson

  10. Gunnar Jóhannesson skrifar:

    Sæll Lárus Viðar!

    Það er gaman að heyra í þér á ný. Ég mun reyna að að svara þér eftir helgi en sem stendur er ég upptekin við annað.

    Með góðum kveðjum
    Gunnar Jóhanneson

  11. Matthías Ásgeirsson skrifar:

    Óskaplega setur þú þig á háan hest Gunnar! Ég tek einfaldlega ekki mark á skilgreiningu þinni (og biskups) á trúleysi enda er hún einmitt það, marklaus. En ég skal endurorða setningu mína til að þóknast þér.

    Mér þykir stundum dálítið skemmtilegt að fylgjast með því þegar trúmenn rembast við að afkristna Hitler. Engu máli skiptir hvað Hitler sagði allt til dauðadags, hann skal ekki hafa verið kristinn.

    Vonandi dugar þetta.

    Sumu mun ég svara, öðru ekki! Ég mun einskorða mál mitt eingöngu við það sem snertir þessa umræðu eins og efni hennar standa til. Annað mun ég ekki ræða.

    Öll atriði athugasemdar minnar tengjast þessari umræðu enda er ég í öllum tilvikum að svara orðum þínum.

  12. Gunnar Jóhannesson skrifar:

    Ég hef hvergi skilgreint “trúleysi”, hvorki á þessum vettvangi né öðrum. En það er allt í lagi að þú takir ekki mark á máli mínu að öðru leyti. Ég vona fyrst og fremst að hægt sé að ræða saman þrátt fyrir skiptar skoðanir.

    Kær kveðja
    Gunnar

  13. Hjalti Rúnar Ómarsson skrifar:

    Hvort Hitler var trúaður eða vantrúaður skiptir ekki máli í samhengi samtíma umræðu um trú og vísindi.

    Bíddu nú við, hvort Hitler hafi verið trúaður? Ég hélt að samkvæmt þér væru allir trúaðir. Hvaða merkja eiginlega orðin “trúaður” og “vantrúaður” þarna?

  14. Gunnar Jóhannesson skrifar:

    Sæll Hjalti
    Ég er að segja að það skipti ekki máli hvort Hitler hafi verið kristin eða ekki, guðleysingi eða ekki, eins og samhengið í áður komnum athugasemdum sýnir. En ég bið ykkur: Látum vangaveltur um Hitler liggja á milli hluta. Þær varða ekki mestu í þessari umræðu. Að öðru leyti vísa ég í grein mína hvað snertir skilning minn á einstökum hugtökum.

    Með kærri kveðju
    Gunnar Jóhannesson

  15. Steindór J. Erlingsson skrifar:

    Talandi um skilning þinn á hugtökum þá langar mig að benda þér á að á næstunni mun birtast grein eftir mig í Fréttablaðinu þar sem ég gagnrýni “pósitívíska” aðgreiningu þína á “kristinni trú” og “kristinni hefð”.

  16. Hjalti Rúnar Ómarsson skrifar:

    Gunnar, mér finnst bara skrýtið hvernig maður sem heldur því fram að enginn maður sé trúlaus skuli halda því fram að Hitler hafi getað verið vantrúaður (andstæða við það að vera trúaður).

    En hvað um það, þú viðurkennir að Hitler hafi aðhyllst “sína sérstöku rasísku útgáfu kristinnar trúar”, en gerir þær athugasemdir við hana að hún hafi ekki verið í samræmi við játningarnar. En mig grunar að það sama megi segja um td þig og fleiri þjóðkirkjupresta. Mér dettur í hug 17. grein Ásborgarjátningarinnar.

    En hvað um það, í efnisgreininni sem hefst á orðunum “Óli Gneisti rekur einnig ofan í mig þá athugasemd sem ég geri við skilning Dawkins á trú og segir mig misskilja hvað Dawkins á við með trú.”, virðist þú misskilja algjörlega það sem Óli og Dawkins segja. Í fyrri grein þinni sagðir þú:

    Það sem Dawkins virðist ekki átta sig á, eða kýs að minnsta kosti að líta framhjá, er að trú á ekki heima á hinu rökræna sviði mannlegrar hugsunar. Trú er ekki hægt að rökstyðja með vísindalegum hætti.

    En Dawkins gagnrýni trú einmitt vegna þess að hún er órökstudd sannfæring! Þetta svipar til þess að segja að Ómar Ragnarsson átti sig ekki á því að Kárahnjúkavirkjun valdi náttúruspjöllum.

    Dawkins veit að trú er órökstudd, það er einmitt ástæðan fyrir því að hann er á móti trú.

    Síðan í efnisgreininni sem byrjar á orðunum: “Við þetta má bæta að í pistli sínum Hvað er trúleysi…”, þar sem þú talar um skilgreiningar Óla á trúleysi og guðleysi, virðist þú ekki hafa skilið greinina hans Óla. Þetta eru skilgreiningarnar:

    yfirnáttúruleg fyrirbrigði: guð, álfar, draugar…
    guðleysingi: sá sem trúir ekki á guð
    trúleysingi: sá sem trúir ekki á nein yfirnáttúruleg fyrirbrigði.

    Skoðum núna nokkrar setningar í efnisgreininni þinni þegar við höfum þessar skilgreiningar á hreinu:

    Það eru þá til guðleysingjar sem ekki eru trúleysingjar að mati Óla Gneista!

    Já, sá sem trúir ekki á guð en trúir á eitthvert annað yfirnáttúrulegt fyrirbrigði.

    Það eru með öðrum orðum til einstaklingar sem hafna trúnni á „guð (Guð/guði/goð/gyðjur)“ en hafna samt ekki „yfirnáttúrulegum fyrirbærum“…

    Já, til dæmis fólk sem trúir á tilvist drauga, en ekki tilvist guðs.

    …sem Óli Gneisti er þó búinn að skilgreina að „guð (Guð/guði/goð/gyðjur)“ sé.

    Nei, Óli skilgreindi ekki yfirnáttúruleg fyribrigði með “guð”, heldur er guð dæmi um yfirnáttúrulegt fyrirbæri.

    Eitthvað virðist rökfræðin bogin hér hjá Óla Gneista. En hvernig sem því líður þá fæ ég ekki séð að hann geri skýran mun á því sem hann kallar „trúleysi“ og „guðleysi“, þvert á móti.

    Þvert á móti virðist rökfræðin eitthvað vera bogin hjá þér. Ef við líkjum yfirnáttúrulegum fyrirbærum við ávexti, þá er trúleysinginn sá sem borðar enga ávexti, en guðleysinginn er sá sem borðar ekki banana.

  17. Árni Hallgrímsson skrifar:

    Heilt og sælt veri fólkið!

    Nú hef ég fylgst með þessari umræðu frá upphafi fullur áhuga en ætlaði ekki að blanda mér í hana. Get þó ekki lengur orða bundist því mér finnst að verið sé að eyðileggja umræðu sem á að geta verið gagnleg og skemmtileg.

    Málið er að mér blöskrar hvað sumir þeirra sem eru málsvarar Dawkins/trúleysis/guðleysis flytja mál sitt illa ígrundað. Það þjónar engum tilgangi að ryðjast fram á ritvöllinn með offorsi, látum og upphrópunum - mér liggur við að segja rætni. Það er lágmarkskrafa til þessara tilteknu einstaklinga sem trúa því að þeir séu trúlausir að þeir sýni öðrum skoðunum virðingu. Mættu menn taka sér Gunnar Jóhannesson til fyrirmyndar að þessu leyti a.m.k. (fer ekki fram á meira!).

    Virðingarfyllst.

  18. Matti skrifar:

    Það þjónar engum tilgangi að ryðjast fram á ritvöllinn með offorsi, látum og upphrópunum - mér liggur við að segja rætni.

    Ha? Hvað ertu að tala um?

  19. Carlos Ferrer skrifar:

    Í umræðu sem þessari er lágmark að menn greini á milli trúar sem lífsskoðunar og trúar í merkingunni að halda eitthvað fyrir satt. Trúmaður, t.d. gyðingur, múslim eða kristinn getur aðhyllst hina vísindalegu heimsmynd nútímans og hafnað tilvist einstakra yfirnáttúrulegra fyrirbæra, álitið þau ekki til eða ákveðið að gera ekki ráð fyrir þeim (agnostísk afstaða).

    Guðlaus einstaklingur og trúaður geta átt samleið allt að spurningunni um Guð, og í spurningunni um siðferði, svo framarlega sem hvorir tveggja gera mannréttindi (eða hina s.k. gullnu reglu) að viðmiði siðferðis.

    Lífskoðun og siðferði kallast á í hvoru tilfellinu fyrir sig, verða viðmið sem einstaklingurinn (og lífsskoðunin) dæmist eftir.

  20. Gunnar skrifar:

    Varðandi skilgreiningu á trúleysi er ekki úr vegi að skoða hvað Vísindavefurinn og Encyclopædia Britannica hafa um það að segja.

  21. Gunnar Jóhannesson skrifar:

    Sælt veri fólkið.
    Nú veit ég ekki hvort mönnum sé farið að leiðast þófið. En gæði umræðu verður ekki heldur metin af lengd hennar einni saman. Ég hef verið frá undanfarna daga en hef safnað saman nokkru af því sem fram hefur komið . Ég hef í sjálfu sér engu nýja við að bæta en vill rétt aðeins koma eftirfarandi á framfæri.

    Lárus Viðar talar um sameiginlegan samræðugrundvöll hér að ofan (sbr. skilgreiningu Hebreabréfsins á trúarhugtakinu). Ég tek heilshugar undir það að við verðum að eiga okkur einhvern grundvöll sem við getum sameinast um og gert að upphafsreit þessarar umræðu.

    Hver á hann að vera? Kannski ættum við að byrja upp á nýtt og velta því fyrir okkur.

    Kannski var Óli Gneisti að leggja til slíkan grundvöll. Gagnrýni mín fólst í því að viðhorf hans til Biblíunnar gerir hans eigin notkun á henni tortryggilega. Í hans huga er Biblían tilgangslaus fyrir menn eins og mig þar sem ég umgengst hana að hans mati á rangan hátt. Það er erfitt að rétta eitthvað fram úr sjóðum Biblíunnar sem sameiginlegan umræðugrundvöll í ljósi slíks viðhorfs. Það er að minnsta kosti erfitt að taka heilshugar á móti slíku nesti.

    Þá réttmætu athugasemd mína að vísindi og rökleg hugsun ógildi ekki sjálkrafa guðstrú (vegna þess að guðstrú er ekki bundin af rökum) telur Lárus Viðar einföldun á því sem um er að ræða. Hann telur að vísindi hafi ógilt bókstafstrú og frjálslynda trú. Ég spyr hvers konar trú er þar á milli? Hvers konar trú hafa vísindi ekki ógilt? Reyndar segir Lárus Viðar sjálfur að hvorki trú né trúleysi er “hægt að hafna né rökstyðja hvort sem er á grundvelli náttúruvísinda”. Ég held því einnig fram, þó svo ég notist ekki við hugtakið trúleysi. Að þessu leyti er Lárus Viðar hófstilltari en Dawkins, en að mínum skilningi leiðir það af trúarskilning Dawkins að á grundvelli vísinda verði einatt að HAFNA trú a priori, þ.e. guðstrú eða hverri þeirri trú sem ekki má byggja á skynsamlegum rökum.

    Ég fagna lokaorðum Lárusar í ofangreindri athugasemd sinni sem ber vitni um þann skilning að trú er ekki aðeins bundin við “yfirnáttúruleg fyrirbrigði”. Það tel ég vera góðan umræðugrundvöll og útgangspunkt.

    “Það eru þá til guðleysingjar sem ekki eru trúleysingjar að mati Óla Gneista!”

    Enn er sagt að ég sé að miskilja hlutina! Ég fagna því ef að Óli Gneisti heldur þessu raunverulega fram því þessi fullyrðing felur í sér viðurkenningu þess að til sé trúað fólk enda þótt að trú þess beinist ekki að Guði/guðum. En það er mikilvægur þáttur í mínum málflutningi. Athugasemd mín fólst fyrst og fremst í því að Óli Gneisti var búinn að skilgreina “trúleysi” sem vantrú á “hindurvitni” og “yfirnáttúruleg fyrirbrigði” sem Guð/guðir m.a. eru dæmi um að hans mati. Að þessu leyti sýnist mér skilgreiningin á “trúleysi” ekki styðja slíka fullyrðingu. M.ö.o. spyrðir hann þessi hugtök (”trúleysi” og guðleysi) of mikið saman til þess að geta aðgreint þau með þeim hætti sem hann gerir í áðurnefndri fullyrðingu sinni. Ef maður er ekki trúleysingi þrátt fyrir að hafna trúnni á Guð þá er þar með búið að taka guðleysið út úr mengi “trúleysisins” (sem ég tel að verði að gera); En það gengur hins vegar þvert á skilgreiningu Óla Gneista á “trúleysi”, sem m.a. felur einmitt í sér að hafna trú á Guð/guði. Á þetta er ég einfaldlega að benda. Lárus sagði að “þeir sem eru trúlausir eru að sjálfsögðu án trúar á guði”. Ég held að Óli Gneisti sé sammála því. Af þeim sökum skil ég ekki fullyrðingu hans. Að mati Óla Gneista virðist vera hægt að segja einn og sama manninn trúlausan í ljósi þessa en trúaðan í ljósi einhvers annars. Mér þætti það eðlilegra af Óla Gneista (í ljósi skoðana hans, a.m.k. eins og ég skil skoðanir hans) að hann segði þennan mann annað hvort trúlausan eða ekki. Ég held að ég átti mig nokkurn vegin á því sem Óli Gneisti er að fara en mér finnst hann ekki koma nægilega góðum orðum að því.

    Ég tek einnig heilshugar undir orð Carlosar. Grundvallarhugtök og grundvallarskilgreiningar verða að liggja fyrir í þessari umræðu. Ég hef reynt að leggja til einn umræðugrundvöll. Ég hef alið þá von í brjósti að við getum sameinast um grundvallarhugtakið “trú” í merkingunni traust, þ.e. að leggja traust sitt á eitthvað. Þá á ég að sjálfsögðu ekki við trú í merkingunni að treysta því að mánudagur komi á eftir sunnudegi (þ.e. að hafa eitthvað fyrir satt). Hægt er að tala um trú þegar viðfang hins auðsýnda trausts verður að einhverju sem við látum okkur varða með ýtrustum hætti og verður þá skilgreinandi fyrir sýn okkar og skilning á þessum heimi og lífinu og mannfólki; þegar það hefur t.d. áhrif á það hvernig við göngum fram í orðum og verkum; þegar það ljær lífi okkar innihaldi og tilgangi og markmiði og gerir það skiljanlegt og eftirsóknarvert. Því miður virðast alltof margir sjá ofsjónum yfir orðinu “trú” og eiga erfitt með að skilja merkingu þess frá “guðstrú” og álykta sem svo að með þessu sé verið að væna þá um trú í merkingunni “guðstrú”. Það er alls ekki svo. Þegar sá er skilningur manna held ég að ákafi þeirra til að reka áfram það sem þeir hafa fyrir satt villi fyrir þeim sýn. Sagt er að vörn sé besta sóknin. Það má alls ekki vera eina leiðarljósið í þeirri umræðu sem hér fer fram. Ég veit ekki hvernig henni mun vinda fram. En ég veit að hroki mannsins lægir hann, en virðing hlýst af lítillæti. Svo lengi sem við getum talað saman af viti og af virðingu við skoðanir annarra, þá vil ég taka átt í umræðunni.

    Virðingarfyllst og með góðum kveðjum
    Gunnar Jóhannesson

  22. Steindór J. Erlingsson skrifar:

    Ég gagnrýni aðgreiningu sr. Gunnars á “kristinni trú” og “kristinni hefð” í Fréttablaðinu í dag, í greinni Um “hreina” þekkingu og “hreina” trú.

  23. Óli Gneisti skrifar:

    Hvað í ósköpunum er svona erfitt að skilja?

    Lestu grein mín Lífssýn eða trú: http://www.vantru.is/2006/08/01/08.30/ þar sem ég bendi þér á að þú blandar saman tveimur ólíkum merkingum á trú.

    Trúlaus maður trúir hvorki á guð né önnur yfirnáttúruleg fyrirbrigði. Guðlaus maður trúir ekki á guð en getur trúað á til dæmis álfa eða líf eftir dauðann eða hvaða önnur yfirnáttúruleg fyrirbrigði sem er.

  24. Hjalti Rúnar Ómarsson skrifar:

    M.ö.o. spyrðir hann þessi hugtök (”trúleysi” og guðleysi) of mikið saman til þess að geta aðgreint þau með þeim hætti sem hann gerir í áðurnefndri fullyrðingu sinni. Ef maður er ekki trúleysingi þrátt fyrir að hafna trúnni á Guð þá er þar með búið að taka guðleysið út úr mengi “trúleysisins” (sem ég tel að verði að gera); En það gengur hins vegar þvert á skilgreiningu Óla Gneista á “trúleysi”, sem m.a. felur einmitt í sér að hafna trú á Guð/guði.

    Sjáðu nú til. Alveg eins og guð er stak í mengi yfirnáttúrulegra fyrirbrigða, þannig er bananinn stak í mengi ávaxta. Sá maður er guðlaus sem trúir ekki á guð, hann getur samt trúað á önnur yfirnáttúruleg fyrirbrigði. Sá maður sem borðar ekki banana er “bananalaus”, en hann getur samt borðað aðra ávexti.

    Kíkjum á hvernig þessi texti sem ég vitna í verðuref ég skipti bananaleysi út fyrir guðleysi og ávaxtaleysi út fyrir trú:

    M.ö.o. spyrðir hann þessi hugtök (”ávaxtaleysi” og bananaleysi) of mikið saman til þess að geta aðgreint þau með þeim hætti sem hann gerir í áðurnefndri fullyrðingu sinni. Ef maður er ekki ávaxtaleysingi þrátt fyrir að borða ekki banana þá er þar með búið að taka bananaleysið út úr mengi “ávaxtaleysisins” (sem ég tel að verði að gera); En það gengur hins vegar þvert á skilgreiningu Óla Gneista á “ávaxtaleysi”, sem m.a. felur einmitt í sér að borða ekki banana.

  25. Gunnar Jóhannesson skrifar:

    Rétt aðeins um hugtökin á ný. Undanfarnar athugasemdir um “guðleysi” og “trúleysi” skila okkur engu. Notum heldur tíma okkar í annað. Ég held að felstir hér hafi gert skilning sinn á hugtakinu “guðleysi” og jafnframt á “trúleysi” ljósan. Ég skal alveg viðurkenna að hér er um hártoganir að ræða hjá okkur í þeim skilningi að þetta skilar okkur afar litlu. Það sem mestu varðar í mínum huga er að þetta tvennt, guðleysi og það sem kallað er trúleysi, má ekki skilja sem samheiti. Á það er ég að benda fyrst og fremst. Aþeismi merkir ekki sjálfkrafa trúleysi og þess vegna er rangt að þýða atheism með ísl. orðinu trúleysi. Atheism hefur mjög skýra merkingu. Mér finnst mikilvægt að það sé öllum ljóst. Ef við erum sammála um það þá getum við hætt öllum orðaleikjum í kringum skilgreiningar okkar og/eða framsetningu á þeim. Það er óþarfi að eyða tíma í slíkt með þeim hætti sem við höfum verið að gera.

    Virðingarfyllst
    Gunnar.

  26. Óli Gneisti skrifar:

    “Á það er ég að benda fyrst og fremst. Aþeismi merkir ekki sjálfkrafa trúleysi og þess vegna er rangt að þýða atheism með ísl. orðinu trúleysi.”

    Ég held að enginn hafi haldið því fram að trúleysi væri góð þýðing á atheism.

  27. Óli Gneisti skrifar:

    Úr samhengi séra Gunnars.

  28. Svanur Sigurbjörnsson skrifar:

    Sæll Gunnar
    Ég er læknir og húmanisti. Ég sit í stjórn Siðmenntar, félagi siðrænna húmanista á Íslandi. Ég fylgist mikið með umræðu um mannréttindi, siðfræði, trúmál, vísindi og stjórnmál. Ég var annar fundarstjóra á ráðstefnu SAMT, Siðmenntar, Vantrúar, Skeptikus og Atheists Alliance International hér í sumar en þar tók m.a. Richard Dawkins til máls. Ég kynntist honum lítilega persónulega á þeim dögum og ég hef kynnt mér vel sjónvarpsefni sem hann hefur látið frá sér. Mér fannst margt gagnrýnivert í grein þinni um trú, vísindi og Richard Dawkins í sumar. Ég tók mér langan tíma til að svara greininni en hef nú lokið því og birti til þín opið bréf á heimasíðu minni www.svanursig.net
    Vinsamlegast lestu yfir svar mitt þar.
    Kveðja
    Svanur Sigurbjörnsson

  29. Gunnar Jóhannesson skrifar:

    Komdu sæll Svanur.

    Ég er las greinina þína. Enda þótt ég sjái ekki ástæðu til þess að svara henni sérstaklega þá vil ég þakka þér fyrir þann áhuga sem þú sýnir mér og fyrir það að þú skulir taka þér jafn langan tíma og raun ber vitni til þess að setja svar þitt saman.

    Hafðu það sem allra best.

    Virðingarfyllst
    Gunnar Jóhannesson

  30. Svanur Sigurbjörnsson skrifar:

    Sæll Gunnar
    Takk fyrir lesturinn og svar þitt hér að ofan. Ég giska á að þú sért búinn að fá þig nokkuð saddan af þessari umræðu enda er hún til húðar komin í bili. Uræðan um þessimá l halda áfram og hitna meira á næstu árum. Þetta er rétt að byrja.
    Bestu kveðjur
    Svanur Sigurbjörnsson

Allur réttur áskilinn © 2000-2018 Höfundar og þjóðkirkjan. Flettingar 9759.


Pistlar
Postilla
Almanak
Spurningar