Trúin og lífið
Lífið og tilveran

Eftir sama höfund

Skyldar færslur



Leita

Svavar A. Jónsson

Eigum við að trúa fjölmiðlunum?

Þegar lávarðar hringanna tókust á í Baugsmálum fyrir nokkru þótti mörgum fjölmiðlar verða handbendi afla í stjórnmálum og viðskiptum. Fræðimenn komu fram og sögðu að fjölmiðlar á Íslandi væru ekki jafn trúverðugir og áður. Það eru náttúrlega ekki góðar fréttir, því engum dylst að fjölmiðlar gegna mikilvægu hlutverki í þjóðfélaginu og slæmt ef þeim er illa treystandi.

Eða hvað? Frægt er svar stjórnmálamannsins, þegar hann var spurður að því hvort samherji hans hefði það fyrir sið að taka niður gleraugun áður en hann segði ósatt. Hann kvaðst ekki vita það svo gjörla, en menn skyldu á hinn bóginn vara sig stórlega á honum ef hann opnaði munninn.

Þetta er ekki bara fyndið svar heldur djúpt. Það sem við segjum litast alltaf af okkar eigin persónulega mati. Við lýsum atburðunum ekki eins og þeir voru heldur eins og við upplifðum þá. Þannig erum við öll síljúgandi. Það sama á við um blaðamanninn, þó að hann eigi að geta lýst raunveruleikanum á sannari hátt en aðrir vegna reynslu sinnar og menntunar. Frásögn hans er samt aldrei óháð persónu hans og skoðunum. Þar við bætist að blaðamenn vinna störf sín jafnan undir mikilli tímapressu og rýmisins vegna geta þeir aldrei sagt allt um hvað sem er. Þeir verða því að velja úr atburðum sem þeir greina frá og vinsa úr það sem þeir telja aðalatriði. Fréttatíminn í ljósvakamiðlunum eða fréttasíður dagblaðanna er því aldrei raunveruleikinn eins og hann er, heldur byggist hann á mati viðkomandi blaðamanna og fleiru, svo sem viðskiptahagsmunum, sem í sívaxandi mæli ráða því hvað við heyrum og sjáum í fjölmiðlum.

Þó að hér á landi séu margir góðir fjölmiðlar og þar vinni fjöldi fólks störf sín af ábyrgð og trúmennsku megum við ekki láta það mata okkur á sannleikanum. Fjölmiðlar, hversu vandaðir sem þeir eru, koma aldrei í staðinn fyrir persónulega dómgreind og íhygli hvers og eins. Hvorki meira né minna undirstaða menningar okkar er í húfi, nefnilega hæfileikinn til að vantreysta skilningarvitunum, trúa ekki einu sinni myndunum sem birtast okkur, heldur efast um það sem við sjáum og heyrum, brjóta um það heilann og taka til þess persónulega afstöðu.

Myndbannið í Gamla testamentinu er af þessum meiði. Þar er bannað að gera myndir af Guði. Í hefð grískrar heimspeki og kristni er sannleikurinn ekki í myndunum, heldur er hann andlegs eðlis. Það sem er satt er ekki satt vegna þess að þú getir séð það eða snert, heldur er það satt vegna þess að þú hefur gert það að sannleika í hjarta þínu.

Þess vegna eigum við ekki að trúa fjölmiðlum nema með mjög ákveðnum fyrirvörum. Sannleikurinn er ekki nema að hluta í myndunum sem við sjáum og fréttunum sem við heyrum, í besta falli. Og stundum er það sem fjölmiðlarnir flytja okkur blekkingar og jafnvel tandurhrein lygi. Það á ekki síst við nú á dögum, til dæmis í ljósi þeirrar staðreyndar að sífellt verður örðugra að greina á milli auglýsinga í fjölmiðlum og annarrar umfjöllunar.

Stundum er þannig að orði komist að við lifum á fjölmiðlaöld. Kannanir sýna að fjölmiðlanotkun hvers konar eykst ár frá ári. Það er því löngu tímabært að tekin verði upp kennsla í notkun fjölmiðla í skólum landsins, þar sem fólki er kennt hvernig eigi að umgangast þetta afl, sem í sívaxandi mæli mótar heiminn. Slík kennsla á að vera byggð á þeirri forsendu menningar okkar að maðurinn þurfi að beita gagnrýnni hugsun á öllum sviðum mannlífsins, ekki síst þegar fjölmiðlar eru annars vegar.

Vönduð vinnubrögð á fjölmiðlum eru ekki eina skilyrðið fyrir trúverðugleika þeirra. Til þess þarf líka mynduga lesendur, áhorfendur og hlustendur.

Um höfundinn



3 viðbrögð við “Eigum við að trúa fjölmiðlunum?”

  1. Irma Sjöfn skrifar:

    Þakka þér fyrir frábæran pistil.

    Orð í tíma töluð. Þessi tvö atriði, sannleikurinn og fjölmiðlalæsi er það sem gerir okkur að gagnrýnendum en ekki bara neytendum þegar kemur að fjölmiðlum. Hin mesta firra sem tengist fjölmiðlum er að þeirra leiðarljós sé einungis sannleikurinn og í fjölmiðlum sé hann matreiddur fyrir okkur, neytendur. Munum bara að ófullkomið fólk skapar ekki fullkominn heim …

    Takk aftur

  2. Adda Steina skrifar:

    Þetta eru algjörlega orð í tíma töluð. Fjölmiðlalæsi er eitthvað sem ætti að vera á stundatöflunni og í endurmenntun. Kann vel við það hvernig þú bendir á að ábyrgðin er okkar sem neytanda.

  3. Jón Valur Jensson skrifar:

    Þakka þér þetta, Svavar, læsilegt fyrsta innlegg þitt. En þeir, sem krufið hafa íslenzka fjölmiðla til mergjar, hygg ég reyndar að komist að svipuðum niðurstöðum og Ólafur Teitur Guðnason (prestssonurinn frá Melstað) í hans athyglisverðu bók Fjölmiðlar 2004 (Bókafélagið Ugla, Rv. 2005, 288 bls. kilja, með mjög gagnlegri nafnaskrá), og vísa ég eindregið til þess ágæta rits fyrir þá, sem vilja hugleiða þetta nánar.

    En svo var ég að rekast á aldeilis hreint makalausar upplýsingar um skeikulleika fjölmiðlanna (og jafnvel hreinræktaða ósvífni sumra þeirra), á vefsíðunni Skríll og ekki skríll, sem Egill Helgason ritaði í fyrradag á Visir.is þar sem tveir aðilar eiga ágæt innlegg á eftir grein Egils, þ.e. “Parísdardaman” og “ViðarV.” Í máli þeirra kemur fram, að allur hamagangurinn kringum þau meintu ummæli franska ráðherrans Sarkozys, að það væri “skríll” sem hafi staðið fyrir óeirðum og skemmdarverkum síðustu viku í París og víðar, hafi hreinlega verið tilbúinn af frönskum fjölmiðlum (Kastljósið okkar bætti ekki um betur með notkun rangþýðingarinnar “úrþvætti”). Allt kemur þetta skýrt fram í nefndum tveimur innleggjum, þ.m.t. greinileg fölsunarviðleitni franska fjölmiðla, sem birtu aðeins það sem þeim þókknaðist og það á mjög hlutdrægan hátt (enda illa við Sarkozy). Eins og Viðar bendir á, verður franska orðið “racaille” “bezt þýtt á ensku með orðinu “rabble”. Það er samstofna íslenska orðinu ribbaldi. […] En er það eitthvað til að hneykslast yfir að brennuvargar séu kallaðir ribbaldar?” bætir hann við. Og svo má ekki gleyma því, að orð Sarkozys voru algerlega rifin úr öllu samhengi (hann var bara að svara reiðri konu í uppþotahverfinu. sem spurði hvenær hann ætlaði að losa fólkið þar við þessa ribbalda, og hann svaraði: “Ég skal losa ykkur við þessa ribbalda”. Þetta var nú allt og sumt. Það alvarlegasta við falstúlkun fjölmiðlanna var þó ekki, að Sarkozy væri ekki látinn njóta sannmælis, heldur hitt, að þetta var útbásúnað sem hatursummæli af hans hálfu, og það átti einhvern þátt í að æsa enn frekar upp hina ungu brennuvarga víða um landið, en í raun voru það einmitt frönsku fjölmiðlarnir, sem með fréttafölsun sinni helltu þessari olíu á eldinn, að affæra orð ráðherrans, og áttu þannig þátt í þeim óheyrilegu skemmdarverkum sem framin hafa verið.

    Er hér ekki komið eitt dæmi um það, hvernig fjölmiðlar taka sér vald, sem þeim ber ekki, a.m.k. ekki þegar þeir misbeita því svona til að hafa pólitísk áhrif til að klekkja á lögmætum yfirvöldum og spilla stórlega fyrir friði og öryggi samfélagsins? Hver hefur kosið fjölmiðlana til að bylta valdhöfum eða stjórna þjóðfélaginu? Þetta er eitt af því, sem þarf að huga að í sambandi við fjölmiðlalöggjöf og siðareglur blaðanna. Þeir eru alltjent ekki það ríki í ríkinu, sem eigi algjörlega að setja sín eigin lög. Og það á allt eins við um Fréttastofu Rúv eða íslenzk dagblöð eins og frönsku fjölmiðlana.

Allur réttur áskilinn © 2000-2006 Þjóðkirkjan. Flettingar 5224.


Pistlar
Postilla
Almanak
Spurningar